Tuesday, 4 April 2017

Comhchoiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na nOileán Debate

First Page Previous Page Page of 2 Next Page Last Page

The Joint Committee met at 17:00

MEMBERS PRESENT:

Information on Brendan Griffin Zoom on Brendan Griffin Deputy Brendan Griffin, Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Senator Rónán Mullen,
Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Deputy Aindrias Moynihan, Information on Joe O'Reilly Zoom on Joe O'Reilly Senator Joe O'Reilly,
Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Deputy Éamon Ó Cuív,* Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Senator Trevor Ó Clochartaigh.


* In the absence of Deputy Pat The Cope Gallagher.

In attendance: Deputy Jackie Cahill.

Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly DEPUTY CATHERINE CONNOLLY IN THE CHAIR.

Tráchtaireacht agus Tuarascálacha: An Coimisinéir Teanga

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tosóimid an seisiún poiblí mar táimid faoi bhrú maidir le am. Ba mhaith liom fáilte chroíúil a chur roimh an gCoimisinéir Teanga agus a bheirt comhgleacaithe, Mr. Éamonn Ó Bróithe agus Mr. Colm Ó Coisdealbha. Tá an coimisinéir ar ais arís tar éis cúpla mhí le dea-scéal. Táimid ag tnúth lena theachtaireacht, a threoirchlár agus a thuarascáil. Tosóimid díreach anois. Tá píosa le léamh maidir leis an dlí. Bí cúramach le bhur bhfocal.

Clerk to the Committee: Ba mhaith liom na finnéithe a chur ar a n-aird go bhfuil, de bhua alt 17(2)(l) den Acht um Chlúmhilleadh 2009, finnéithe faoi chosaint ag lán-phribhléid maidir leis an bhfianaise a thugann siad don choiste seo. Má ordaíonn an coiste do na finnéithe ámh éirí as fianaise a thabhairt i leith ní áirithe agus má leanann siad dá tabhairt, níl siad i dteideal tar éis sin ach pribhléid cháilithe i leith na fianaise acu. Ordaítear dóibh nach dtabharfar ach fianaise a bhaineann le hábhar na n-imeachtaí seo agus fiafraítear dóibh cleachtadh parlaiminte a urraimiú nach chóir, más féidir, daoine ná eintiteas a cháineadh ná líomhaintí a dhéanamh ina n-aghaidh, ina ainm, ina hainm nó ina n-ainmneacha ar shlí ar bhféadfaí iad a aithint. Ba mhaith liom iad a chur ar an eolas go ndéanfar na ráiteas tionscnaimh a chuireann siad faoi bhráid an choiste a fhoilsiú ar shuíomh ghréasáin an choiste tar éis an chruinnithe seo. Meabhraítear do chomhaltaí an cleachtadh parlaiminte atá ann le fada nár chóir dóibh tuairimí a thabhairt maidir le duine atá taobh amuigh de na Tithe, nó leis na hoifigigh, ina ainm nó ina hainm ar shlí ina bhféadfaí é nó í a aithint.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá trí rud i gceist, an bhfuil?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá trí rud. Tá an tráchtaireacht ar chóras na scéimeanna teanga. Tá cóip chrua den tráchtaireacht ar taobh an choiste má theastaíonn sí ó éinne. Tá an tuarascáil bhliantúil 2015 tar éis sin, agus ansin tá tuarascáil a chuireadh faoi bhráid Tithe an Oireachtais maidir le cur i bhfeidhm moltái imscrúduithe i gcás na Roinne Oideachais agus Scileanna.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil an coimisinéir chun díriú isteach ar na trí rud?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: I m'óráid thosaigh díreoidh mé go sonrach ar na trí rud ar feadh píosa beag, ach is í an tráchtaireacht an chéad chuid de mo chur i láthair. Gabhaim buíochas leis an gCathaoirleach féin agus leis an gcoiste as an gcuireadh teacht ina láthair anseo tráthnóna. Tá sé mhí caite ó bhí mé os a gcomhair go deireanach, tráth a raibh an coiste ag cur tús lena chuid oibre. Tréaslaím leis as an méid atá curtha i gcrích aige ó shin agus an fóram atá curtha ar fáil aige chun plé a dhéanamh ar chúrsaí Gaeilge, Gaeltachta agus oileánda. Cuirim fáilte ar leith roimh an spéis atá léirithe ag an gcoiste i gcúrsaí cearta teanga agus na céimeanna atá glactha aige chun eolas a bhailiú ar chumas Ranna Rialtais agus eagraíochtaí Stáit eile seirbhísí a sholáthar trí Ghaeilge.

Mar is eol don choiste, tá bóthar fada le taisteal againn más ann go mbeidh ar chumas an Státchórais seirbhísí a thairiscint go réamhghníomhach i gceachtar teanga oifigiúil do shaoránaigh na tíre. Tá taithí na mblianta ann ar an gcleachtas a fhágann go dtiteann sé ar an saoránach seirbhísí a lorg agus an crá croí a bhaineann go minic le teacht ar na seirbhísí sin ar aon bhealach sásúil. Ar ndóigh, tá eisceachtaí ann freisin agus is ceart go n-aithneofaí an méid sin. Níl aon amhras orm ach gurb é an easpa foirne le Gaeilge an bac is mó a bhaineann le cumas an Státchórais seirbhísí a sholáthar i nGaeilge. Is léir dom, ón gcur chuige atá glactha ag an gcoiste le roinnt míonna anuas, go dtuigeann sé an méid sin go maith.

I gcur i láthair an lae inniu ba mhaith liom díriú ar thrí phríomhábhar. Díreoidh mé tráchtaireacht ar fheidhm phraicticiúil an Achta atá á foilsiú agam i gcomhréir le halt 29 d'Acht na dTeangacha Oifigiúla. Sá tráchtaireacht seo tá mionscagadh, bunaithe ar fhianaise, déanta agam ar chóras na scéimeanna teanga. Díreoidh mé freisin ar an tuarascáil bhliantúil 2015 agus ar tuarascáil speisialta chuig Tithe an Oireachtais faoi alt 26(5) d'Acht na dTeangacha Oifigiúla maidir le heaspa cur i bhfeidhm moltaí imscrúduithe.

Díreoidh mé ar dtús, le cead an choiste, ar an tráchtaireacht ar fheidhmiú chóras na scéimeanna teanga atáim á sheoladh inniu. Is foilsiúcháin suntasach é seo a dhéanaim agus mé leath bealaigh trí mó thréimhse cheapacháin. Le linn dom bheith os comhair an choiste go deireanach thug mé cuntas ar mo mhíshástacht le feidhmiú chóras na scéimeanna. Dúirt mé an t-am sin go raibh níos mó scéimeanna á n-aontú anois mar a bhí le tamall de bhlianta roimhe sin ach go raibh mé thar a bheith amhrasach faoi fhiúntas na ngealltanas a bhí á n-aontú agus dá réir gur beag muinín a bhí agam sa gcóras trí chéile.

Bhraith mé gur theastaigh scrúdú grinn a dhéanamh ar na scéimeanna teanga i bhfianaise an chomhrá a bhí agam leis an gcoiste seo anuraidh chun freagra cuimsitheach, bunaithe ar fhianaise, a chur ar fáil dó. Is é sin atá deanta sa tráchtaireacht seo, an dara tráchtaireacht oifigiúil a foilsíodh ó theacht i bhfeidhm an Achta. Tá an tráchtaireacht curtha i Iáthair ina dhá cuid. Sa chéad chuid den tráchtaireacht tá anailís ghrinn déanta ar na scéimeanna teanga uile a aontaíodh le Iinn na mblianta 2015 agus 2016. Sa dara cuid den tráchtaireacht déanaim moltaí faoi bhealaí ina bhféadfaí feabhas a chur ar na socruithe atá i bhfeidhm chun seirbhísí Stáit a chur ar fáil i gcéadteanga oifigiúiI na tíre.

Léiríonn an anailís sa tráchtaireacht nach bhfuil córas na scéimeanna teanga ag baint amach na gcuspóirí a bhí i gceist leis, is é sin cur le raon agus caighdeán na seirbhísí atá ar fáil ón Státchóras trí Ghaeilge. Go deimhin, tá imní orm gur cur chuige íosta atá á ghlacadh in aontú scéimeanna teanga, gur beag fiúntas i ndáiríre atá i gcuid mhaith a bhíonn geallta agus go gcúlaítear ó ghealltanais a bhí tugtha má tharlaíonn go mbíonn a gcur i bhfeidhm ródhúslánach. Nuair a tharlaíonn an méid sin, tá seasamh reachtúil á thabhairt do chur chuige Iochtach.

Tá fianaise á cur ar fáil sa tráchtaireacht ar na laigí atá le sonrú, agus na patrúin atá le brath. Is iad seo a leanas na nithe is suntasaí a léirionn an anailís atá déanta. Bhí gealltanas a bhí mar ábhar d’imscrúdú laghdaithe nó curtha go Ieataobh in 64% de na chéad scéimeanna teanga eile a aontaíodh. As na 23 dara nó tríú scéim teanga a aontaíodh le Iinn na mblianta 2015 agus 2016, ní raibh dul chun cinn suntasach, i leith aon réimse gealltanas, le brath ach i gcás 17% díobh. Ní raibh post sainaitheanta le riachtanas Gaeilge ach i seacht gcinn den dá scór scéim a daingníodh in 2015 agus 2016. Sa bhreis ar na laigí ata le brath, Iéirionn anailís go dtógann sé ar an meán trí bliana go leith ón am a iarrtar ar chomhlacht poiblí an chéad scéim teanga a ullmhú nó go mbíonn sí daingnithe agus ceithre bliana i gcás an dara scéim teanga.

Tá trí phríomhmholadh á ndéanamh agam sa tráchtaireacht. Ar an gcéad dul síos, táim ag moladh polasaí nua earcaíochta a fheidhmiú ina sonrófar íosmhéid foirne le Gaeilge d’eagraíochtaí Stáit. Níl aon amhras orm ach gurb é an easpa foirne le Gaeilge an chonstaic is mó do sholáthar seirbhísí poiblí trí Ghaeilge, agus ní mór polasaí earcaíochta a cheapadh agus a fheidhmiú a théann i ngleic leis sin. Mar chuid den mholadh sin is dóigh liom go mbeadh sé tairbheach dá mbeadh monatóireacht neamhspleách á déanamh ar fheidhmiú an pholasaí earcaíochta le tuairisciú rialta chuig coiste Oireachtais.

An dara priomhmholadh atá á dhéanamh agam ná go dtósófaí ag éabhlóidiú ó chóras na scéimeanna teanga chuig córas rialachán. Bheadh mar bhuntáiste leis seo go ndéanfaí socruithe cinnte do sholáthar réimse seirbhísí nach mbeadh ag brath ar chóras idirbheartaíochta na scéimeanna. Molaim go ndéanfaí seo go céimnitheach, agus de réir mar a bheifí ag cur le réimse na rialachán, bheadh Iaghdú ag teacht ar fheidhm agus ar éifeacht chóras na scéimeanna teanga.

An tríú príomhmholadh atá á dhéanamh agam ná go bhforbrófaí plean cuimsitheach do sholáthar seirbhísí poiblí trí Ghaeilge, bunaithe ar thaighde gairmiúil. In ainneoin na ndeacrachtaí atá léirithe sa tráchtaireacht, caithfear a aithint go bhfuil muid i riocht níos fearr, de thoradh Acht na dTeangacha Oifigiúla, ná mar a bhíomar sula raibh Acht ann. Tá feasacht i bhfad níos airde ann anois i dtaobh cearta teanga, agus tá feabhas ar sholáthar seirbhísí sa dá theanga oifigiúla. Tá bunchloch ann ar féidir tógáil air. Creidim go dtacódh plean cuimsitheach do sholáthar na seirbhísí poiblí sa dá theanga oifigiúla chun muid a threorú ar an tslí cheart. Chuideodh a leithéid de phlean Iinn scrúdú a dhéanamh ar an staid reatha, pleanáil a dhéanamh do na seirbhísí is gá a chur ar fáil, na hacmhainní a thógfadh sé chun an méid sin a bhaint amach, agus an creat reachtaíochta is fearr a thacódh le soláthar na seirbhisí poiblí sa dá theanga oifigiúla.  Ní hé sin le rá, áfach, nach féidir céimeanna a ghlacadh Iáithreach chun aghaidh a thabhairt ar na laigí is eol dúinn go maith a bheith ann, go háirithe i réimse na hearcaíochta agus tabhairt faoi shocruithe do Ieathnú réimse feidhme na rialachán.

Ba mhaith liom díriú anois ar thuarascáil bhliantúil 2015. Tháinig ardú 6.5% ar líon na ngearán a rinneadh le m’oifig in 2015. Ar an iomlán rinneadh 755 gearán le m’oifig maidir le deacrachtaí a bhí ag daoine teacht ar sheirbhísí trí Ghaeilge ó chomhlachtaí poiblí na tíre. Bhain os cionn an tríú cuid de na gearáin sin le foráil de scéim teanga do sheirbhísí ar nós suíomhanna gréasáin, seirbhísí leictreonacha, foirmeacha agus mar sin de. Bhain an ceathrú cuid le heaspa Gaelige ar chomharthaíocht agus stáiseanóireacht, agus bhain 9% de na gearáin le freagraí i mBéarla ar chumarsáid i nGaeilge. Is éard a Iéiríonn na figiúirí sin ar fad ná go bhfuil cuid mhaith deacrachtaí ag an Státchóras go fóill freastal ar riachtanais teanga phobal na Gaeilge.

Tháinig formhór na ngearán, péire as chuile chúig cinn a rinneadh leis an oifig, ó Bhaile Átha Cliath, 15% as Gaillimh agus 6% as Contae na Mí. Réitítear formhór na ngearán tríd an bpróiseas neamhfhoirmiúil réitithe gearán a fheidhmíonn an oifig. Tabharfaidh an coiste faoi deara gur naoi n-imscrúdú fhoirmiúla a thug mé chun críche le linn na bliana 2015. Bhain an ceann is suntasaí acu sin le Eircode. Thug mé gearrchuntas ar an imscrúdú seo i mo chur i láthair deiridh don choiste de bharr gur cheangail sé le chéile cuid mhaith de na deacrachtaí is bunúsaí a bhaineann le cúram a dhéanamh de chúrsaí teanga i ngnóthaí oifigiúla an Stáit.

I 2015 freisin rinneadh iniúchadh ar 17 scéim teanga agus leantar próiseas caighdeánach ina mbailítear fianaise maidir le cur i bhfeidhm na scéime i bhfoirm comhfhreagrais agus cruinnithe le hionadaithe na gcomhlachtaí poiblí.

Tháinig ardú ollmhór ar líon na gcomhairlí do chomhIachtaí poibli, ardú 79% go deimhin. Tá sé mar aidhm agam go nglacfadh m’oifig ról réamhghníomhach ag cur comhairle ar chomhlachtaí poiblí. Le Iinn na bliana d’eagraíomar cruinnithe le roinnt comhlachtaí poiblí chomh maith le sraith seimineár chun an cuspóir sin a bhaint amach. Tá sé i gceist agam go leanfar agus go dtógfar ar an méid sin sa todhchaí.

Ar deireadh, ba mhaith liom diriú ar an triú hábhar a luaigh mé níos túisce, is é sin tuarascáil a sheol mé chuig Tithe an Olreachtais de thoradh moltaí imscrúdaithe gan a bheith curtha i bhfeidhm go sásúil ag an Roinn Oideachais agus Scileanna. Dúirt mé roimhe seo go bhfáiltím roimh an bpoIasaí oideachais Gaeltachta, 2017-2022 a foilsíodh i mí Dheireadh Fómhair anuraidh. Aithníonn an polasaí sin an soláthar is gá a dhéanamh don chainteoir dúchais Gaeilge agus do sheachadadh an oideachais i gcomhthéacs teangeolaíochta na Gaeltachta. Tá an creimeadh atá tagtha ar úsáid na Gaeilge sna pobail Ghaeltachta trí chéile aitheanta i roinnt píosaí éagsúla taighde atá foilsithe le tamall de bhlianta anuas. Nil aon amhras orm ach go mbeidh cur i bhfeidhm an pholasaí oideachais Gaeltachta dúshlánach, go háirithe sna pobail Ghaeltachta a bhfuil lagú suntasach tagtha ar úsáid na Gaeilge iontu. Ba bhreá, ar ndóigh, dá mbeadh an polasaí seo tagtha ar an saol ag tráth a raibh úsáid na Gaeilge níos tréine ná mar atá faoi láthair. Tá áit Iárnach ag an oideachas agus ag an scoil áitiúiI in aon phobal. In ainneoin na ndúshlán teangeolaíochta atá romhainn sa Ghaeltacht, caithfear aghaidh a thabhairt orthu ionas go dtacaíonn polasaithe an Stáit, go praiticiúil, leis na hiarrachtaí chun úsáid na Gaeilge a chaomhnú agus a láidriú sna pobail.

I gcaitheamh na mblianta tá cuid mhaith imscrúduithe déanta ag m’oifig ar an Roinn Oideachais agus Scileanna maidir le cur i bhfeidhm forálacha éagsúla de chuid an Achta Oideachais 1998. Is forálacha iad sin a bhaineann le húsáid nó le stádas na Gaeilge. Sa bhliain 2013, rinne bunscoil Ghaeltachta gearán le m’oifig go raibh an Roinn ag cur brú uirthi glacadh le múinteoir ón bpainéal ath-imlonnaithe múinteoirí in ainneoin nach raibh cumas Gaeilge na múinteoirí a bhí i gceist sách maith le go bhféadfaidís múineadh i scoil Ghaeltachta. Bhí an méid sin admhaithe ag na múinteoirí féin. Rinneadh imscrúdú foirmiúil ar an ábhar seo agus rinneadh fionnachtain gur sáraíodh fórálacha an Achta Oideachais. I ndiaidh dom teacht ar an tuairim nach raibh moltaí an imscrúdaithe sin á gcur i bhfeidhm go sásúil, chinn mé tuarascáil speisialta a chur faoi bhráid gach Tí den Oireachtas, an chéim dheiridh is féidir liom a thógáil faoin Acht.

Mheas mé ag an am nach raibh na socruithe leasaithe a bhí curtha i bhfeidhm ag an Roinn Oideachais agus Scileanna dóthanach chun a chinntiú nach bhféadfaí tabhairt ar scoil Ghaeltachta glacadh le múinteoir, gan an inniúlacht chuí sa Ghaeilge ón bpainéal ath-imlonnaithe. Táim fós den bharúil sin, fiú is go dtugann an polasaí oideachais Gaeltachta le fios go gcoinneofar na socruithe atá i bhfeidhm faoi athbhreithniú.

Ní féidir aon spás a chruthú don amhras sna cúrsai seo. Ní féidir glacadh le socruithe a d’fhágfadh an baol ann go fóill go gceapfaí múinteoir ar bheagán Gaeilge i scoileanna Gaeltachta. Tugann an tuarascáil speisialta atá curtha faoi bhráid Thithe an Oireachtais léargas níos iomláine ar an ábhar seo, agus tá mé sásta glacadh le haon cheist atá ag an gcoiste ar an ábhar.

Mar fhocal scoir, ba mhaith liom filleadh ar an gcéad ábhar a chuir mé faoi bhráid an choiste. Is é seo an dara huair, in imeacht 13 bliana ó bunaíodh Oifig an Choimisinéara Teanga, a foilsíodh tráchtaireacht ar fheidhm phraiticiúil agus ar oibriú fhorálacha an Achta. Tá aird tarraingthe ag m’oifig ar laigí chóras na scéimeanna teanga chomh fada siar le 2008. Sa tráchtaireacht seo tá fianaise bheacht againn anois, bunaithe ar fhíricí, a léiríonn go bhfuil an córas teipthe. Is léir na cuspóirí fiúntacha a bhí leis an gcóras ach teastaíonn cur chuige nua anois, cur chuige a neartóidh cearta teanga an tsaoránaigh, a laghdóidh an maorlathas a théann le haontú agus le daingniú scéimeanna don Roinn Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta agus na comhlachtaí Stáit eile agus a chuirfidh le hiarrachtaí Bille leasaithe nua a aontú a bheidh oiriúnach dá fheidhm.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Go raibh maith agat. An bhfuil comhghleacaithe an Chomisinéara ag iarraidh teacht isteach ag an bpointe seo? Níl. Tá sé oscailte do cheisteanna.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cé mhéad ama atá againn don mhír seo?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tosóidh an cruinniú maidir leis an ollscoil ag 6.30.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá sé sin tábhachtach. Ba mhaith liom, i dtosach báire, fáilte a chur roimh Mr. Ó Domhnaill agus na Státseirbhísigh atá in éineacht leis. Is léir go bhfuil ollfhadhbanna ann. I gcásanna áirithe tá neamhaird á déanamh ar dhlí atá thar a bheith soiléir agus beacht, mar shampla, maidir le comhfhreagras i nGaeilge agus comharthaí. Tar éis a bheith ag feiceáil, má bhreatnaítear ar an Luas nua i mBaile Átha Cliath agus an síneadh atá á dhéanamh uirthi, tá na comharthaí i mBéarla níos soléite ná na comharthaí i nGaeilge má seastar siar uathu mar tá dath faoi leith orthu. De réir mar a thuigim, ó na rialacháin a thug mé féin isteach, tá sé sin in aghaidh an dlí. Níl an Luas fiú oscailte agus tá an dlí á shárú aici. Tá sé an-deacair, ar bhealach éigin, do siceolaíocht sa tír seo cur ina leith ar dhaoine rudaí beaga simplí a dhéanamh ar chomhchéim idir an Ghaeilge agus an Béarla. Is sampla ollmhór é sin agus má chuirtear ina ceart é, beidh colúnaithe ag gearán faoin gcostas. Dá mbeadh sé i gceart ón tús, ní bheadh aon costas.

Mar a deireann an tAire, táimid uile anseo sa Teach seo, cinnte na Teachtaí Dála agus na Seanadóirí, ag déanamh scrúdú ar Acht na dTeangacha Oifigiúla. Is ceart go ndéanfadh muid é sin, ach tógfaidh sé tamall. Ar ndóigh, fiú má athraítear an tAcht, má tá an dearcadh céanna ann agus atá ann i láthair na huaire, ní éireoidh linn é a fheidhmiú.

Ba mhaith liom ceist a chur ar an gcomisinéir. Feictear domsa, faoin Acht atá ann i láthair na huaire, nach bhfuil úsáid á mbaint as na feidhmeanna atá ann. An bhféadfadh an comisinéir a rá cé mhéad rialacháin nua a tugadh isteach ó rinne na rialacháin maidir le cúrsaí comharthaíochta nuair a bhí mé féin mar Aire? Ag an am sin bhí rialacháin beagnach réidh againn faoi, mar shampla, cúrsaí fógraíochta. Bhí plé ar bun i measc na nGaeilgeoirí maidir leis an gcaoi a gcuirfí é sin i bhfeidhm. Is ceist theicniúil í. Bhí dhá thuairim ann agus bhí mé ag iarraidh sin a phlé agus tharaibh as an Roinn mé.  An bhféadfadh an Coimisinéir a rá liom cé mhéad rialachán nua a tugadh isteach, mar d'fhéadfaí go leor eile a dhéanamh faoi na rialacháin láithreach gan aon phríomh-Acht?

Faoi alt 12(1), tá sé de chumhacht ag an Aire treoirlínte a eisiúint chuig comhlachtaí poiblí i ndáil le hullmhú dréachtscéimeanna. Is í an bhrí atá le sin ná go bhféadfadh an Roinn treoirlínte a eisiúint a deireann gur chaithfidh comhlachtaí a phléann le pobal na Gaeltachta ó lá go lá é sin a dhéanamh trí Ghaeilge. D'fhéadfadh sí rangú ar na comhlachtaí poiblí a dhéanamh faoin bhfo-alt sin, agus a rá más i gcatagóir A comhlacht, go gcaithfidh sé seo siúd agus uile a dhéanamh. Bhí obair tosaithe ar sin sa Roinn sa mbliain 2009. An bhfhéadfadh an Coimisinéir an cheist sin a fhreagairt - cé mhéad treoirlínte atá eisithe le sé bhliain anuas faoin bhfo-alt sin? An bhfuil treoirlínte eisithe ag an Aire a chuir ceangail ar na comhlachtaí rudaí áirithe a dhéanamh? Tá fo-mhíreanna eile ansin a thugann an chumhacht don Aire an rud céanna a dhéanamh.

An bhfuil an Coimisinéir sásta go bhfuil na comhlachtaí poiblí ag tabhairt aird ar na treoirlínte atá eisithe faoi alt 12 sna pleananna atá á ndaingniú ag an Roinn? An bhfuil sé sásta go bhfuil siad ag cinntiú - mar atá de dhualgas orthu faoin Acht atá ann i láthair na huaire - go bhfuil líon leordóthanach d'fhoireann atá inniúil sa Ghaeilge acu chun go mbeidh siad in ann a seirbhís a sholáthar trí Ghaeilge agus trí Bhéarla? An bhfuil sé sásta go bhfuil an Roinn ag daingniú scéimeanna a chinntíonn go bhfreastalófar na riachtanais áirithe Gaeilge a bhaineann le seirbhís a sholáthar i limistéir Gaeltachta? Faoi alt 13(2)(e), tá sé ar chomhlachtaí poiblí "a chinntiú go mbeidh an Ghaeilge ina teanga oibre ina chuid oifigí sa Ghaeltacht tráth nach déanaí ná cibé dáta a chinnfidh sé le toiliú an Aire". An bhfuil aon chás ann gur chinneadh, le toiliú an Aire, ar dháta?

Dá ndéanfaí an méid sin, agus dá gcuirfí an méid sin - atá san Acht - i bhfeidhm, dhéanfadh sé an-leas ó thaobh chur i bhfeidhm an Achta, roimh aon Acht nua a thabhairt isteach, agus mar a deirim, creidim go bhfuil Acht nua ag teastáil. Is í mo cheist go simplí - an bhfuil teipthe ag an Roinn agus ar an Rialtas an tAcht a fheidhmiú mar a bhí sé leagtha amach?

Is í sin mo cheist dheireanach, beidh áthas ar an gCathaoirleach a chloisteáil. Bhí Rory Brady - go ndéana Dia ghrásta ar an bhfear - a bhí mar Ard-Aighne nuair a tugadh isteach an tAcht den tuairim, de bharr stádas bunreachtúil na Gaeilge, nach bhféadfadh plean nua leasaithe a thabhairt isteach a bheadh níos laige ná an ceann a chuaigh roimhe. Bhí Mr. Brady an-oilte ó thaobh chúrsaí dlí. Ba ceann de na habhcóidí is fearr sa tír é. Sa tuarascáil a chuir an Coimisinéir faoinár mbráid dúirt sé go bhfuil go leor de na pleananna nua níos laige ná na pleananna a chuaigh rompu. An bhfuair Oifig an Comisinéara aon tuairim abhchóide ar sin? Ar tástáladh an cheist sin sna cúirteanna? Mar a deirim, bhí Mr. Brady an-láidir den tuairim nach féidir dul siar ar phlean, go gcaithfidh gach plean bheith níos láidre agus nach féidir le haon cheann bheith níos laige. Bhí go leor de na cinnidh a rinne me préamhaithe ar an tuairim an-láidir a thug sé dom.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly B'fheidir go bhfreagróidh an Comisinéir an cheist dheireanach ar dtús?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Fuair muid comhairle dlí faoi dhaingniú scéimeanna. Fiú mar a dtugann sí aird ar fhorálacha de chuid an Achta, mar a luaigh an Teachta, ó thaobh alt 12, ó thaobh líon leordóthanach foirne a bheith ann, ó thaobh seirbhísí sa Ghaeltacht agus mar sin de, an chomhairle atá faighte againne ná nuair atá scéim teanga daingnithe, go bhfuil se daingnithe agus go bhfuil stádas reachtúil ag an scéim daingnithe sin chomh maith.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An bhfuil an tAire ag sarú an dlí mura gcuireann sé faoin Aire don scéim clóigh leis an dlí?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: An chomhairle atá againne ná nuair atá an scéim daingnithe-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá fhios agam, ach an bhfuair an Comisinéir comhairle - an bhfuil an tAire ag sárú an dlí nuair nach gcuireann sé faoi deara do na dreamanna atá ag cur na scéimeanna isteach cloígh leis an dlí?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cén chaoi is féidir plean níos laige a thabhairt isteach faoin dlí? Sin an cheist.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Is léir, sa gcéad dul síos, go bhfuil scéimeanna níos laige ag teacht i bhfeidhm agus sin a léiríonn an anailís anseo ó thaobh alt 12. An t-aon chomhairle go bhfuil mise ar an eolas faoi ná go bhfuil stádas reachtúil dlíthiúil ag an scéim teanga atá daingnithe, fiú mura bhfuil aird tugtha ar alt de chuid an Achta ar nós alt 12 agus alt 11.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Sin mar gur dhaingnigh an tAire é. Sa gcás go dtagann scéim nach bhfuil ag teacht leis an Acht isteach chuig an Aire, ó tharla go bhfuil an méid seo sa dlí agus gurb í an tOireachtas a cheap an dlí, nár cheart don Aire é a chur ar ais agus a rá nach bhfuil sé seo ag teacht leis an dlí? Sa gcás go ndiúltíonn fós an comhlacht poiblí, mar a dtugtar orthu san Acht, an scéim a leasú le teacht leis an dlí, nár cheart don Aire ansin dul chuig an Rialtas agus aontú an Rialtas a fháil go ndéarfaí leis an Aire atá i gceannas ar an gcomhlacht poiblí áirithe sin, a insint don chomhlacht chloígh leis an dlí. Sa gcás nach ndéantar é sin, nach bhfuil an tAire féin ag briseadh an dlí?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Níl comhairle dlí faighte agam ar an gceist sonrach sin. Tá rud san Acht ó thaobh gur féidir leis an Aire a thuairisc a chur chuig an Oireachtais mura féidir teacht ar shocrú agus aontú le comhlacht poiblí maidir le daingniú scéime.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ar tharla sé sin riamh?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Níor tharla sé sin riamh, in ainneoin go raibh scéim teanga ag seasamh amach le blianta fada ag naoi gcomhlacht poiblí ag deireadh 2016 .

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An féidir liom ceist bheag amháin a chur?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tiocfaimid ar ais because is ceist thar a bheith tábhachtach é. Tiocfaimid ar ais ar an gceist because muna bhfuil Oifig an Choimisinéara in ann rud a dhéanamh tá bearna sa reachtaíocht. Tiocfaimid ar ais go dtí an ceist sin agus tabharfaidh mé deis daoibh leanúint ar aghaidh leis na ceisteanna eile mar tá na Seanadóirí agus na Teachtaí Dála ag iarraidh teacht isteach freisin. Gabh mo leithscéal, bhí cúpla ceist eile.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Díreoidh mé ar an gcéad cuid ina raibh an Teachta ag caint faoi comharthaí Luas agus mar sin de agus nach bhfuil na comharthaí as Gaeilge chomh feiceálach. Sílim go bhfuil sé go dona go bhfuil an tAcht i bhfeidhm anois ó 2003 agus go bhfuil botúin mar seo fós ag tarlú. Ba cheart go mbeadh comhlachtaí poiblí ar an eolas go soiléir faoi na dualgais atá orthu ó thaobh comharthaíochta ag an tráth sin, agus ó thaobh comhfhreagrais i mBéarla ar litreacha i nGaeilge agus mar sin de chomh maith. Ní cheart go mbeadh sé ag tarlú go mbeadh na botúin ceannann céanna ag tarlú arís agus arís eile. Mar a dúirt an Teachta féin, nuair a chuirtear na comharthaí sin ina gceart ardaítear an cheist ansin faoin gcostas a bhaineann leis. Sin ceann de na cúiseanna gur shocraigh mé a bheith an-réamhghníomach ó thaobh comhairle a chur ar chomlachtaí poiblí. An teachtaireacht a bhíonn agamsa dóibh ná sula gcrochtar comharthaíocht, nó sula ndéantar aon rud den tsaghas sin, tá muidne ar fáil chun comhairle a chur ar fáil. Is fearr i bhfad saíocht roimh a leithéid í sin, seachas a bhéith á gceartú i ndiadh sin, ach ní cheart go dtarlódh sé sa gcéad dul síos.

Chuir an Teachta ceist chomh maith faoi na rialacháin atá i bhfeidhm agus ar tugadh stádas d'aon rialacháin breise ó d'fhág an Teachta féin mar Aire, maidir le cúrsaí fógraíochta, fógraí béil a bheith beo agus mar sin. Ní dhearna sin riamh ach an oiread. Sin cuid eile den Acht nár chuireadh i bhfeidhm.

Bhí ceist ag an Teachta chomh maith faoi na treoirlínte. Cé is moite d'orduithe logainmneacha, níor chuireadh iad sin i bhfeidhm ach an oiread.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Níor tharla tada?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Níor tharla.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ní raibh an Roinn gníomhach ó thaobh fheidhmiú an Achta. Níor bhreathnaigh sí ar gach a bhfuil ann agus níor dúirt sí, fiú mar atá sé, fiú má tá sé lochtach, tá míle rud gur féidir linn a dhéanamh. Theastaíonn siad a bhreathnú air ach ní chuireadh aon rud i bhfeidhm. Níor bhaineadh an méid-----

Mr. Rónán Ó Domhnaill: O thaobh na treoirlínte freisin, tá feidhm reachtúil acu. Chomh maith le sin tá treoirleabhar eisithe ag an Roinn freisin, ach níl feidhm reachtúil aige sin.  Is iad na treoirlínte ar a mbíonn muid ag breathnú orthu nuair a bhíonn muid ag breathnú ar na scéimeanna teanga seo.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Feicim é sin. Sin atá san Acht.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Gabhaim mo leithscéal nach raibh mé i láthair nuair a bhí an coimisinéir ag cur a rud i láthair mar bhí vótaí thuas staighre againn ag an am céanna ach tá a chuid oibre léite agam. Cuireann an méid a chur sé in ár láthair alltacht agus olc orm. I gcead don gcoimisinéir, sílim i ndáiríre gur cheist pholaitiúil í seo. Tá an coimisinéir agus a oifig ag feidhmiú de réir an dlí atá leagtha amach dóibh ach is léir nach bhfuil an Státchóras ag tacú leis an Acht ó thaobh brí an Achta agus an cineál bunspioraid a bhí taobh thiar de bhunú an Achta. Is léir go dtéann an cheist seo siar go maith. Táimid ag feiceáil comhlachtaí poiblí nach bhfuil scéim daingnithe acu le naoi mbliana agus os a chionn. Is léir gur beag suntais a thugadar sin d'Acht na dTeangacha Oifigiúla fiú chomh fada sin siar. Cuireann sé sin an-olc orm.

  Tá na príomhthorthaí agus na moltaí sa tuairisc atá réitithe ag an gcoimisinéir thar a bheith suntasach ó thaobh an 122 iarratas atá fós le daingniú agus an tréimhse suntasach atá ag baint le haontú na scéimeanna. Is léir go bhfuil na comhlachtaí poiblí ag tarraingt na gcos agus is léir nach bhfuil an Roinn, ar chúis amháin nó ar chúis eile, ag dul i bhfeidhm orthu.

  Deir an coimisinéir go mbeadh se ina raic dá dtarlódh a leithéid de rud le Ombudsman na Leanaí, leis an gnáthOmbudsman nó Ombudsman na Fórsaí Cosanta. Bheadh an cheist seo ar phríomhleathanach The Irish Times, the Irish Independent agus a leithéidí. Bheadh raic sa Dáil agus sa Seanad faoi. Mar gheall go bhfuil muid ag plé le cúrsaí Gaeilge, cén fáth nach bhfuil raic faoi? Céard atá an Rialtas ag déanamh faoin gceist seo? Níl a fhios agam an bhfuil aon samplaí ann. Tá a fhios agam nach féidir gach Ombudsman a chur i gcomparáid lena chéile, ach an raibh aon chúlú i gceist ó thaobh dualgais a bhí ar dhaoine maidir le Ombudsman eile ar nós Ombudman na Leanaí agus mar sin de sa stair ó thaobh na hOmbudsmen agus na hoifigigh atá acu?

  I gcead don gCathaoirleach, sílim go bhfuil muid i bhfad ró-bhog sa gcoiste seo. Tá olc orm le roinnt míonna anuas nach bhfuil muid ag feiceáil an Taoiseach ag teacht os ár gcomhair agus é an cathaoirleach ar an gcoiste comh-Aireachta atá in ainm is a bheith ag brú na straitéise chun cinn. Ba cheart go mbeadh Cinn Bille den Acht nua Teangacha Oifigiúla le fáil againn. Ba cheart go mbeadh an tAire Caitheachais Phoiblí agus Athchóirithe istigh anseo agus os ár gcomhair le ceisteanna a fhreagairt faoin fáth nach bhfuil na Ranna Stáit agus na comhlachtaí poiblí ag comhlíonadh a gcuid dualgais faoin dlí. Ar deireadh thiar thall, seo dlí na tíre atá aontaithe ag Tithe an Oireachtais agus níl siad á chur i bhfeidhm. Dá mbeadh sé sin amhlaidh in aon réimse eile den saol poiblí sa tír seo, bheadh sé ina chogadh dearg.

  Tá mé thar a bheith buíoch den gcoimisinéir faoi na sonraí atá curtha os ár gcomhair. Ó thaobh an ghnáthphobail, 'séard atá muid ag súil leis agus 'séard a bhí sna céad scéimeanna - mar a bhí súil againne leis - ná na bunrudaí tosaigh a bheadh i gceist ó thaobh páipéarachais, freagraí ar línte teileafóin, comharthaíocht agus mar sin de. Bhí muid ag súil de réir a chéile go mbeadh gnáthsaoránaigh na tíre in ann dul isteach chuig an gcomhairle contae agus na húdaráis éagsúla ar nós na gailearaithe náisiúnta agus a gcuid Gaeilge a úsáid dá mba mhian leo é gan cheist agus gan choinníoll ach tá muid i bhfad i bhfad ó sin i ndáiríre.

  Bheinn ag iarraidh go dtiocfadh na hAirí éagsúla atá ag plé leis seo os ár gcomhair. Sílim gur gcaithfimid an diabhal a thabhairt le n-ithe dóibh i ndáiríre píre. Tá muid i bhfad ró-dheas leo i bhfad ró-fhada. Is léir go bhfuil an Rialtas seo ag ligint do na comhlachtaí poiblí seo an dlí a bhriseadh ar bhonn leanúnach agus nach bhfuil sé ag déanamh tada faoi.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá cúpla ceist ansin.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá. Cuireadh ceist faoi chúrsaí Ombudsman agus mar sin de. Ar an gcéad dul síos, tá cumhachtaí éagsúla ag Ombudsmen difriúla. Mar shampla, tá ról comhairleach ag an Ombudman Leanaí don Roinn Gnóthaí Leanaí agus Óige nuair a bhíonn reachtaíocht á dhréachtú, rud nach bhfuil agamsa mar Choimisinéir Teanga.

Rud amháin a tháinig chun cinn i bpríomhthorthaí an taighde atá déanta maidir leis an tráchtaireacht ar aidhmeanna chóras na scéimeanna teanga ná é seo: Nuair a rinne Oifig an Choimisinéara Teanga imscrúduithe ar chomhlachtaí poiblí de thoradh gearán amháin le scéim teanga nó le faireachán a dhéanamh ar scéim teanga, i ndá thrian den uair a daingníodh scéim teanga ina dhiaidh sin, laghdaíodh nó baineadh amach an gealltanas a bhí mar thoradh den imscrúdú. Dá mbeadh sé sin tarlaithe d'aon oifig Ombudsman eile, bheadh sé ina raic amach is amach. Ní ceart go mbeadh a leithéid ag tarlú.

Tabharfaidh mé sample amháin de sin a bhain leis na Tithe seo go speisialta maidir le Comhairle Contae na hIarmhí. Rinneadh gearán faoi shuíomh gréasáin Chomhairle Contae na hIarmhí. Bhí sé geallta ag an gcomhairle sa scéim teanga go mbeadh an suíomh gréasáin dátheangach. Rinneadh imscrúdú air sin agus frítheadh nach raibh an chomhairle ag comhlíonadh an méid a bhí geallta sa scéim teanga. Rinneadh moltaí ag rá go mba cheart cloí leis an scéim agus an suíomh a bheith dátheangach. Ní dhearnadh sin. Cuireadh tuarascáil faoi sin faoi bhráid Thithe an Oireachtais. Is gníomh an-shuntasach é go gcuirfear tuarascáil faoi bhráid Thithe an Oireachtais mar gheall go bhfuil comhlacht poiblí ag diúltú moltaí atá déanta ag m'oifig a chur i bhfeidhm. In ainneoin go raibh tuarscáil ina leith curtha faoi bhráid Thithe an Oireachtais, nuair a daingníodh an chéad scéim teanga eile le Comhairle Contae na hIarmhí, 'séard a tharla ná go mbaineadh amach agus laghdaíodh go suntasach an gealltanas sin. Sílim nach nglacfaí agus ní cheart go nglacfaí lena leithéid sin.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh An raibh aon idirphlé idir Oifig an Choimisinéara Teanga agus an Roinn Gaeltachta go raibh i gceist acu é sin a dhéanamh? An raibh aon treoir glactha? Ní raibh aon phlé. As a stuaim féin, rinne an Roinn an scéim a dhaingniú. Is dóigh go raibh sé ar iarratas ó Chomhairle Contae na hIarmhí go raibh an chomhairle ag iarraidh cúlú ar an dualgas agus ghlac an Roinn leis.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá sé sin fíor. Tá deighilt shoiléir idir cúraimí na Roinne agus cúraimí an Aire ó thaobh na scéimeanna a dhaingniú le comhlachtaí poiblí. An dualgas atá orm ina dhiaidh sin ná monatóireacht a dhéanamh ar na scéimeanna agus a chinntiú go gcuirtear iad i bhfeidhm. An chéad uair go raibh a fhios agamsa go raibh a leithéid ag tarlú ná nuair a tháinig an scéim teanga isteach ar ríomhphost ag rá gurb é seo an scéim teanga nua atá daingnithe le Comhairle Contae na hIarmhí.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh An mbíonn aon phlé ginearálta fiú ar dhaingniú an dara scéim agus ar an gcur chuige atá acu nó aon rud mar sin? B'fhéidir nach bpléann Roinn na Gaeltachta cásanna sonracha nó scéimeanna sonracha ach, i bhfeidhmiú ginearálta an Achta, sa gcás is go bhfuil an chéad scéim a bhí i bhfeidhm gabhta in éag agus an dara scéim le haontú, an bhfuil aon phlé idir Oifig an Choimisinéara Teanga agus Roinn na Gaeltachta nó an tAire maidir leis an gcur chuige a bheadh ann ó thaobh dhaingniú an dara scéim?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Ní bhíonn i ndáiríre. Bíonn plé ginearálta againn le hoifigigh na Roinne faoi chóras na scéimeanna agus tá an Roinn agus an tAire ar an eolas go sonrach faoin míshástacht atá orm mar choimisinéir faoi chóras na scéimeanna teanga. Tá eolas agus fíricí le feiceáil go heolaíoch dúinn, más féidir é a chur mar sin, leis an bhfianaise sa tráchtaireacht seo go bhfuil cúlú á dhéanamh ar ghealltanais de thoradh chóras na scéimeanna teanga. Tá cúlú á dhéanamh ar ghealltanais i 52% de na dara agus tríú scéimeanna teanga atá daingnithe le dhá bhliain anuas. Ag deireadh an lae, áfach, is iad Aire na Gaeltachta agus Roinn na Gaeltachta atá freagrach as daingniú na scéimeanna sin.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Tá sé sin náireach amach is amach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Aon duine eile?

Deputy Brendan Griffin: Information on Brendan Griffin Zoom on Brendan Griffin Gabhaim buíochas leis an gcoimisinéir agus le gach duine ina oifig as an obair go léir atá déanta acu ar an ábhar seo. Tá sé soiléir on tuarascáil go bhfuil a lán rudaí le déanamh againn chun é seo a fheabhsú. Tá na pointí sa tuarascáil déanta go héifeachtúil. Gabhaim mo bhuíochas leis an gcoimisinéir as sin. Mar Theachta, beidh mé ag déanamh mo chuid oibre air seo. Níl sé maith go leor go bhfuil na fadhbanna seo fós ann. Tá a lán le déanamh againn chun iad a réiteach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Maidir leis an méid atá ráite ag an Seanadóir, ní mór dom a rá nach bhfuil an coiste seo ar an bhfód ach sé mhí. Bhí an chéad chruinniú againn i Mí Mheán Fómhair agus tá an t-uafás oibre déanta. Nílimid ró-bhog le ró-fhada agus nílimid ró-dheas. Tá an t-uafás oibre déanta ag an gcoiste agus níl ach sé mhí i gceist. Tháinig a lán daoine os ár gcomhair agus is é seo an dara uair don choimisinéir. Tá rudaí nochtaithe againn agus tá ar a laghad ceithre chuireadh tugtha ag an gcoiste don Taoiseach teacht os ár gcomhair. Ar eagla na heagla go raibh míthuiscint i gceist, tar éis an dara cuireadh, sheolamar an tríú cuireadh agus an ceathrú cuireadh mar cheap mé go raibh míthuiscint i gceist. Dúirt an Taoiseach go raibh an dualgas ar an Aire sóisearach. Mar sin, thugamar cuireadh arís dó ag cur in iúl dó go raibh ról faoi leith aige mar chathaoirleach ar an gcoiste comh-Aireachta Gaeilge. Sin an chaoi a luíonn rudaí faoi láthair.   Chomh maith leis sin, tá ceistneoir seolta againn chuig chuile Roinn agus tá na haisfhreagraí ag teacht isteach. Táimid ag fanacht le hoibrí breise chun an obair a dhéanamh orthu. Ní haontaím leis an Seanadóir ach amháin le rá nach bhfuil an Rialtas i ndáiríre faoin nGaeilge. Ba mhaith liom é sin a rá. Tá cur i gcéill i gceist, gan dabht.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Tá súil agam nach bhfuil an Cathaoirleach ag cur i mo leith gur cur i gcéill atá i i gceist agamsa.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní hea, ach ag an Rialtas.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Okay.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal. Maidir le mo cheist féin, luaigh an coimisinéir tráchtaireacht eile. Seo an dara tráchtaireacht. Cad é an difríocht idir an chéad tráchtaireacht agus an ceann seo? Léigh mé é go léir agus ní féidir ach alltacht agus olc a bheith ar dhuine agus é á léamh. Tá an cosúlacht ar an scéal go mbíonn píonós ar an gcoimisinéir agus ar a fhoireann nuair a dhéantar gearán. Is dona an rud é sin. Níl aon spreagadh ann dá oifig chun gearán a dhéanamh mar tá an cosúlacht ar an scéal go mbíonn rudaí níos measa tar éis an ghearáin.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá sé soiléir anois céard atá ar siúl agus tá eolas fíriciúil ann faoi céard atá ag tarlú, go mórmhór ó thaobh lagú ar ghealltanais a bhí mar ábhar d'imscrúdú agus cúlú ar ghealltanais sa dara agus sa tríú scéim. De thoradh na tráchtaireachta seo agus de thoradh go bhfuil aird an choiste dírithe air anois, bheinn ag súil go bhféachfaí chuige go bhfuil córas na scéimeanna anois imithe in amhréidh agus go bhfuil sé seo deacair. In ainneoin an dea-chuspóir a bhí leo, is léir go bhfuil fadhbanna ollmhóra ann agus tá gá féachaint ar bhealaí eile ar nós rangú a dhéanamh ar chomhlachtaí poiblí agus rialacháin a leagan síos atá bunaithe orthu sin.

Ó thaobh na tráchtaireachta féin, is de thoradh cruinniú leis an gcoiste seo i Mí Dheireadh Fómhair gur chinn mé an tráchtaireacht a dhéanamh. Cuireadh ceisteanna go sonrach orm faoi chóras na scéimeanna teanga agus iarradh orm samplaí a thabhairt don choiste agus léiriú a thabhairt ar aon phatrún a bhí le brath faoi lagú ar ghealltanais. Is de thoradh sin gur shocraigh mé tabhairt faoin tráchtaireacht. Bhí barúil mhaith agam go mbeadh na torthaí sa tráchtaireacht lom agus go léireofaí go sonrach cé chomh lag is a bhí an córas ach níor thuig mé i ndáiríre go mbeadh siad chomh dona agus chomh lag agus atá. Tá sé sin le feiceáil.

Cuireadh ceist faoin tráchtaireacht eile a rinneadh. Rinne an chéad Choimisinéir Teanga, Seán Ó Cuirreáin, é in 2011. Rinneadh an tráchtaireacht sin ar fheidhmiú iomlán an Achta seachas cuid amháin sonrach mar atá déanta agamsa le córas na scéimeanna teanga. Bhain an chéad tráchtaireacht le cur i bhfeidhm iomlán an Achta agus moltaí faoin Acht a leasú. D'eascair sé sin as aidhm a bhí ann. Fógraíodh in 2011 go mbeadh leasú á dhéanamh ar Acht na dTeangacha Oifigiúla agus is mar chuid de sin gur cinneadh tráchtaireacht ar fheidhmiú an Achta ina iomláine a fhoilsiú an uair sin. Caithfidh mé a rá go díreodh aird an uair sin chomh maith ar laigeachtaí agus na deacrachtaí a bhain le seirbhísí Stáit trí Ghaeilge, go mórmhór ó thaobh chóras na scéimeanna.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Dá mbeadh Aire gníomhach sa Roinn, an n-aontódh an coimisinéir liom go bhféadfadh sé, ar an gcéad dul síos, céimeanna a ghlacadh i gcás an 51 scéim teanga atá imithe in éag, agus 600 dóibh níos faide ná seacht mbliana, agus go bhféadfadh sé na daoine sin ar fad a thuairisciú don Dáil - rud nach bhfuil déanta. Bheadh sé suas don choiste seo anois agus is mór an mhaith go bhfuil an coiste ann mar, dar liom, níl muid ach ag tús ár gcuid oibre. Go dtí seo, bhí rudaí ag teacht isteach go dtí an tOireachtas agus - deirim an fhírinne - bhí sé báite san Oireachas agus á fhágáil ar leataobh.

Ag éirí as cruinniú an lae inniu, tá súil agamsa go n-iarróidh muid ar an Aire teacht isteach agus míniú a thabhairt cén fáth nach bhfuil sé ag feidhmiú an Achta. D'fhéadfadh an tAire rud éigin a dhéanamh faoin mhoill ag feidhmiú nó ag tabhairt scéimeanna nua. D'fhéadfadh sé thuairisciú a dhéanamh don Rialtas agus do Thithe an Oireachtais. Sa gcás sin, ba cheart don Taoiseach, atá ceaptha mar chathaoirleach ar an gcoiste comh-Aireachta Gaeilge, ordú a thabhairt do gach Aire agus do gach comhlacht poiblí feidhmiú de réir an Achta.

Maidir le dul siar ar na gealltanais, tá comhairle curtha ormsa nach bhfuil sé sin bunreachtúil. Is léir go bhfuil comhairle eile nach bhfuil ag teacht leis sin agus is mór an trua é sin. Ar ndóigh, fós is féidir leis an Aire diúltú aon scéim a dhaingniú. An bhfuil an ceart agam? An aontaíonn an coimisinéir liom go bhféadfadh an tAire diúltú ar aon scéim a dhaingniú a bhfuil dul siar ar ghealltanais a bhí ann cheana?

Maidir le soláthar seirbhísí sa Ghaeltacht, bheadh an tAire go hiomlán taobh istigh de chearta agus d'fhéadfadh sé tuairisc a chur chuig an Oireachtas dá ndiúltófaí scéim a dhaingniú de bharr nach bhfuil sé ag teacht leis na forálacha atá san Acht maidir le cúrsaí Gaeltachta agus seirbhísí trí Ghaeilge. Fiú mar atá an teacht i láthair na huaire, an rud atá mé ag rá ná go raibh go leor uirlisí ag an Aire scríofa isteach san Acht dá dteastódh uaidh nó uaithi iad a fheidhmiú. Tá cinneadh polaitiúil déanta, áfach, gan iad agus an tAcht a fheidhmiú. Cuireann sé sin an-bhuairt orainn. Is cuma cé chomh láidir is atá sé, muna bhfuil daoine sásta é a fheidhmiú níl aon fheidhm leis an Acht.

Dá mbeadh Aire gníomhach ann, an bhfuil an ceart agam go bhfuil go leor uirlisí ann a bhféadfadh feabhas a chur ar rudaí le hais mar atá siad i láthair na huaire ó thaobh an méid a bheadh sna pleananna agus cén uair a bheadh na pleananna réidh, ach nach bhfuil na huirlisí sin á n-úsáid?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil an Seanadóir ag iarraidh teacht isteach anois?

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Níl anois.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Chun beagán stair a thabhairt dóibh seo, bhí go leor casaoid déanta faoi líon na scéimeanna a bhí a dhaingniú sna blianta a bhí caite. Mar shampla, níor daingníodh ach scéim amháin nó dhá scéim in imeacht aon bhliain amháin. Sílim in 2011 a bhí sé. Bhí go leor casaoid faoi sin. 'Séard a tharla ina dhiaidh sin ná gur cuireadh dlús faoi sin agus tá líon na scéimeanna atá á dhaingniú ag méadú. Ar an meán, bhí scór scéim teanga daingnithe le dhá bhliain anuas. Cibé faoi líon na scéimeanna atá á dhaingniú, an bhuairt atá ormsa ná gurb é caighdeán na scéimeanna atá á dhaingniú an áit a bhfuil an fhadhb. Léiríonn anailís atá déanta againn sa tráchtaireacht seo go dtógfaidh sé os cionn sé bliana breith suas ar na hiarratais sin amháin atá ag seasamh amach ag deireadh 2016 agus sin ag dul leis an luas atá ann faoi láthair.

Maidir leis an cheist sonrach a chuir an Teachta faoin gcumhacht atá ag an Aire é sin a thuairisciú, níl a fhios againn cén tionchar a bheadh aige sin. An mbeadh dea-thionchar nó droch-thionchar? Níor tharla sé riamh. Cén fáth nár tharla sé? Sin ceist nach féidir liomsa a fhreagairt. An rud gur féidir liomsa a dhéanamh ná aird a tharraingt ar na fadhbanna atá ann agus a rá leis an gcoiste nár tharla se sin ariamh, nár tuairisciú é sin ariamh agus go riabh deacrachtaí le daingniú scéimeanna. Mar a luadh, tá go leor ag seasamh amach le blianta fada. Bhí seacht n-iarratas ag seasamh amach le naoi mbliana anuas nó mar sin. Ó cuireadh an tuarascáil seo le chéile, bunaithe ar figiúirí 2016, tá péire den seacht scéim sin daingnithe ó shin. Is iad sin scéimeanna Chomhairle Contae Uíbh Fháilí agus Ard-Mhúsaem na hÉireann.

Tá imní orm, áfach. Céard faoin mhoill a bhain leis é sin a dhéanamh? Tá imní orm faoi na gealltanais atá istigh ann freisin. Tabharfaidh mé sampla beag amháin dó sin: Comhairle Contae Uíbh Fháilí. Cuimhnigh cé chomh fada is a thóg sé an scéim teanga sin a dhaingniú ach fós, tar éis na mblianta sin ar fad, tá an comhairle ag rá: "Déanfaimid iniúchadh ar an bhféidearthacht atá ann Oifigeach Gaeilge a earcú chuig Comhairle Chontae Uíbh Fhailí." Tar éis naoi mbliana, tá an chomhairle ag rá go ndéanfaidh sí iniúchadh ar an bhféidearthacht maidir le hoifigeach Gaeilge.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An bhfuil an ceart agam go bhféadfaí go leor de sin a ghlan amach as an mbealach dá n-eiseofaí tuilleadh treoirlínte. Dá dteastódh an Rialtas é a dhéanamh, d'fhéadfaí treoirlíne a eisiúint le toil an Aire agus mar sin de ag rá go gcaithfidh oifigeach Gaeilge a bheith ag chuile chomhairle contae sa tír nó ag chuile chomhairle contae a bhfuil os cionn méíd áirid nó go gcaithfidh ceann a bheith roinnte idir comhairlí contae beaga. Is féidir é sin a dhéanamh le treoirlínte.  Mar sin, d'fhéadfaí go leor den fhadhb seo a réiteach ó thaobh moill a bheith ar réiteach pleananna dá ndéarfaí leo, más eagraíocht de chineál áirid iad, go gcaithfidh siad an gréasáin-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Nach ceist pholaitiúil é sin?

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Baineann an cheist le cumhachtaí-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tuigim-----

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Labhróidh an tUasal Ó Coisdealbha, stiúrthóir na hoifige, faoi na treoirlínte.

Mr. Colm Ó Coisdealbha: Ní raibh againn riamh ach na céad treoirlínte a heisíodh agus tá siad ginearálta. Bhain siad leis an am: am a raibh Acht nua ann agus mar sin de. Dá mbeadh treoirlínte ann agus dá leanfaí na treoirlínte sin, d'fhéadfaí ansin dul agus a rá go gcaithfear an nósaireacht seo a leanúint i ngach uile chás. Ar an mbealach céanna, is é an pointe atá muid ag iarraidh a dhéanamh ná go laghdaítear an spás idirbheartaíochta ma tá rialacháin ann. Fiú na rialacháin a tháinig amach in 2008, ceadaigh siad sin go bhféadfaí socruithe a dhéanamh do chuile chomhlacht poiblí, aicme de chomhlachtaí poiblí nó aon aicme sheirbhísí chomhlachtaí poiblí. Bhí sé scríofa san Acht. Tugann an reacht cead rialacháin a scríobh ar bhealach sonrach nó ar bhealach an-leathan. An rud atá muid ag rá ná go bhfuil próiseas idirbheartaíochta ar siúl leis na scéimeanna. Fiú le troeoirlínte agus chuile shórt-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Le do chead----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly A Theachta-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív De réir mar a thuigim é-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly A Theachta, lig dó é a fhreagairt.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Táim ag lorg soiléiriú.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil dhá chathaoirleach ann?

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív De réir mar a thuigim é, má thugann an tAire treoirlínte isteach, tá sé ráite go sonrach san Acht go bhfuil feidhm dlí acu. Tá an seasamh céanna acu siúd de réir dlí agus a bheadh ag rialacháin. Mar sin, níl aon spás idirbheartaíochta ann. Is de facto rialacháin atá ann. An bhfuil mé ceart nó mícheart?

Mr. Colm Ó Coisdealbha: Breathnóidh mé air le bheith cinnte dó. Ba é an rud gur mhaith liom breathnú air, sula-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tóg t'aimsir agus tiocfaidh mé ar ais-----

Mr. Colm Ó Coisdealbha: Déarfainn an méid seo. Nuair atá na rialacháin ann, agus má tá siad scríofa amach go sonrach nó ar bhealach atá sórt leathan, is féidir na dualgais a bheith in oiriúint do pé aicme comhlachtaí poiblí atá i gceist. Feiceann muid go n-oibríonn sé do chomharthaíocht, do stáiseanóireacht agus d'fhógairtí taifeadta béil. Dá bhrí sin, d'fhéadfadh treoirlínte a bheith ann dóibh siúd chomh maith, ach is fearr a oireann - go pointe - rialacháin. Ceann de na cúiseanna atá leis sin ná nach bhfuil scéim teanga ag chuile eagraíocht Stáit. Nuair atá rialacháin ann, tá siad i bhfeidhm do chuile eagraíocht Stáit. Is féidir rangú a dhéanamh taobh istigh dó sin agus aicme a dhéanamh taobh istigh dó sin agus iad a dhéanamh chomh casta nó chomh simplí agus is mian linn ach ar a laghad, táimid ag tabhairt chuile eagraíocht Stáit faoi scóip na rialacháin sin gan gá dul tríd próiseas scéimeanna teanga. Sin ceann de na príomhbhuntaistí a bhaineadh le rialacháin le hais dul tríd treoirlínte. Ní bheidh scéim teanga ag chuile eagraíocht nó chuile aicme eagraíocht.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Le cur leis sin, tá thart ar 116 scéim teanga as thart ar 400 comhlacht poiblí ina n-iomláine sa tír. Ag brath ar scéimeanna teanga, bheadh muid ag fágáil na comhlachtaí eile sin ar fad amach as an áireamh. Le rialacháin atá leagtha síos go sonrach san Acht féin, tá na comhlachtaí sin ar fad istigh ann.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Níl mise in aghaidh leasuithe a dhéanamh ar an Acht ach an pointe atá agam air seo-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá mé oscailte do dhíospóireacht, a Theachta, ach ní mór dom deis a thabhairt do dhaoine eile. Tiocfaidh mé ar ais chuig an Teachta. Glaoim ar an Seanadóir Ó Clochartaigh.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Dá mbeadh carr ceannaithe agam in 2003, bheadh sí imithe as dáta faoin am seo mura mbeadh an-aire tugtha agam di ar fad nó mura mbeadh sí ar ard-chaighdeán. Sílim gurb é an rud atáimid ag plé leis anseo. Bhí an-dea-mhéin ó thaobh an Achta ag an am agus bhí muid ag súil go raibh sé snasta agus oiriúnach don fheidhm a bhí á leagan amach. Is léir ón méid a bhí le rá ag an bhfear a chuaigh roimh an coimisinéir, Seán Ó Cuirreáin, an méid atá an coimisinéir féin ag rá, an méid atá muid féin ag feiceáil agus an méid atá ráite ag na heagraíochtaí Gaeilge go bhfuil sé in am i ndáiríre Acht nua a thabhairt isteach.

D'fhéadfadh muid an t-uafás ama agus acmhainní a chaitheamh ag iarraidh a bheith ag cur na scéimeanna in oiriúint agus daoine a tharraingt chun cinn leis na scéimeanna a chur i bhfeidhm. Ach, mar a deir na finneithe, nár bhfearr go mór fada ag an bpointe seo dlús an sciobtha a chur faoi Acht a thabhairt isteach, na rialacháin sin a chur i bhfeidhm agus ansin bogadh ar aghaidh ón taobh sin de. Is bun agus barr an scéil ná go bhfuil muid agus b'fhéidir daoine ag éisteacht linn sa mbaile ag argóint faoi chúrsaí teicniúla agus dlíthiúla agus mar sin de ach níl an t-é atá ag iarraidh dul isteach ag Comhairle Chontae na Gaillimhe, comhairle cathrach na Gaillimhe, leabharlann áirithe, an Roinn Talmhaíochta, Bia agus Mara chun gnóthaí a dhéanamh trí mheán na Gaeilge in ann é a dhéanamh. An rud a bhí muid ag iarraidh ná go mbeadh an duine atá ag úsáid na Gaeilge mar ghnáththeanga labhartha in ann dul isteach ag na comhlachtaí poiblí seo agus a leithéidí a dhéanamh. Dá mbeadh muid fírinneach faoi, tá ag teip orainn. Nach é an rud is tábhachtaí a bhféadfadh muid a bheith ag déanamh ná dlús a chur ó thaobh an Acht nua a thabhairt isteach, na rialacháin agus na moltaí eile a chuir an coimisinéir os ár gcomhair cheana a chur i bhfeidhm san Acht nua agus gan a bheith ag dul anonn is anall ag an bpointe seo faoi.

An féidir liom ceist a chur maidir leis na comhlachtaí poiblí ar iarradh orthu dréacht scéim a ullmhú os cionn naoi mbliana ó shin? Ina measc, tá Amharclann na Mainistreach, an Ceoláras Náisiúnta, Ard-Mhúsaem na hÉireann, an Comhairle Oidhreachta, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus Comhairle Contae Uíbh Fháilí. Ós rud é nach bhfuil scéim ar bith daingnithe acu sin, agus glacaim leis gur b'shin an cás ina bhfuil siad, ní féidir leis an coimsinéir i ndáiríre drannadh leo. An féidir? Níl cumhacht dá laghad aige go dtí go bhfuil scéim daingnithe ag dul gar dóibh sin. Dá bhrí sin, is cineál joyriders atá iontu ó thaobh Acht na dTeangacha Oifigiúla mar níl licence acu agus agus níl cáin acu. Tá siad ag imeacht leo agus ní féidir leis an ngarda atá i gceist - agus é ós ár gcomhair anseo - drannadh leo mar go bhfuil siad faoin aois. Sin go bunúsach é. Nach é sin an samhail atá againn? B'fhéidir gur cheart don choiste iad siúd a thabhairt ós ár gcomhair le feiceáil cén fáth nach bhfuil siad tar éis na scéimeanna a ullmhú.

Má tá aon cheann de na dreamanna seo ag sárú an dlí mar gheall nach bhfuil scéim daingnithe acu agus mar gheall nach bhfuil siad ag cur i bhfeidhm na cearta atá agam mar shaoránach faoin mBunreacht, ar féidir liom cás dlí a thógáil ina aghaidh? An bhfuil muid gabhta go dtí an staid gur cheart do na heagraíochtaí Gaeilge nó daoine aonaracha cuimhneamh ar chásanna a thógáil in aghaidh de chuid de na comhlachtaí poiblí seo? Cén seasamh faoin dlí a bheadh acu leis é a dhéanamh?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Ó thaobh an cheist faoi Acht nua, d'aithin mé i m'aitheasc ag an tús agus tá mé á aithint anois arís go bhfuil cúrsaí níos fearr de thoradh Acht na dTeangacha Oifigiúla a thugadh isteach in 2003. Caithfear é sin a aithint. Tá daoine níos eolaí anois faoina gcuid cearta teanga agus tá dul chun cinn ó thaobh chomharthaíocht, stáiseanóireacht agus mar sin de. Ba reachtaíocht úr nua ceannródaíocht a bhí ann ag an am. Déanfadh sé ciall chomh maith, áfach, 13 bliain ó tháinig an tAcht i bhfeidhm, go bhféachfaí in athuair chun féachaint cén chaoi gur féidir an tAcht a fheabhsú anois. Tá an saol athruithe ó shin chomh maith. Tá níos mó seirbhísí idirghníomhacha ann anois ná mar a bhí. Tóg, mar shampla, na dualgais ar cheart a bheith ar chomhlachtaí poiblí faoi na meáin shóisialta agus a leithéidí sin. 'Sé sin, rudaí atá tagtha chun cinn ón am sin. Is rudaí iad sin go bhféadfaí a bheith mar chuid d'aon díospóireacht faoi Acht nua. Cuideodh sé sin.

Bhain an dara cheist le comhlachtaí poiblí agus gan aon chumhacht a bheith agam mura bhfuil scéim teanga ann. Agus muid ag caint níos luaithe faoi rialacháin agus na buntáistí a bhaineann le rialacháin, b'fhiú a lua go gcaithfidh siad cfós loí leis na rialacháin atá leagtha síos san Acht féin ó thaobh fógairtí, taifeadta béil, stáiseanóireacht agus comharthaíocht agus mar sin de. Fós tá de dhualgas ar na comhlachtaí sin na dualgais sin a chomhlíonadh agus is féidir linn iad sin a fhiosrú.

Luadh Ard-Mhúsaem na hÉireann. Sin ceann de na comhlachtaí a bhfuil scéim teanga daingnithe leo ó dheireadh 2016 go dtí an am anois ar a bhfuil na fíricí seo bunaithe. Is fiú a lua chomh maith go bhfuil dualgais ar an gcomhlacht sin freisin bunaithe ar an reachtaíocht faoinar bunaíodh é. Baineann sé sin le 2005 go sonrach. Tá sé spéisiúil go bhfuil san Acht a bhain le bunú an Ard-Mhúsaem foráil go mbeidh líon leor dhóthanach foirne ag an músaem chun seirbhisí a chur ar fáil i nGaeilge. Sa scéim teanga, atá daingnithe ó dheireadh 2016, deir sé go sainaithneofar poist mar riachtanais Gaeilge ag baint leo faoi dheireadh chéad bliana na scéime. Is léir go bhfuil deighilt ansin ar bhealach idir an méid atá ráite san Acht inar bunaíodh an músaem agus ag méid atá ráite sa scéim teanga.

Chun é sin a leathnú amach beagánín ó thaobh obair na hoifige, ní faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla amháin a bhíonn muid ag feidhmiú. Bíonn muid in ann breathnú ar Achtanna Oireachtais eile a bhfuil dualgais leagtha síos ar chomhlachtaí poiblí - Acht an Gharda Síochána agus an tAcht Oideachais ina measc.  Bíonn níos mó imscrúduithe déanta i mbliain amháin faoin Acht oideachais ná faoi aon Acht eile. Léiríonn sé sin go bhfuil cumhachtaí agam taobh amuigh de Acht na dTeangacha Oifigiúla féin. Maidir le cás dlí a thógáil in aghaidh eagraíochtaí, i ndeireadh na dála is dóigh gur ceist í sin do pé eagraíocht nó duine aonair, más mian leo. Má théann muid siar inár gcuimhne go bunú na hoifige, cás Uí Bheoláin agus rialú Breitheamh Hardiman ag an am sin faoi sheirbhísí Stáit a bheith ar fáil, is as sin a d'eascair Acht na dTeangacha Oifigiúla sa gcaoi go mbeadh Coimisinéir Teanga ann le go bhféadfadh daoine dul chuige nó chuichi chun a gcearta a lorg. Má tá ceist bhunreachtúil ann faoina bhfuil an Stát ag comhlíonadh a chuid dualgas, is ceist í sin atá taobh amuigh de mo chuid cumhachtaí agus is ceist í do na cúirteanna.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Má dhéantar neamhaird ar thuairisc a leagann an Coimisinéir Teanga os comhair an Oireachtais agus má leanann an eagraíocht ar aghaidh ag feidhmiú díreach mar atá siad gan na moltaí a chur i bhfeidhm, an bhfágann sé sin oscailte gurb é an chéad chéim eile atá ag an duine aonair ná cás dlí a thógáil tríd na cúirteanna i gcoinne na heagraíochta sin muna bhfuil cearta an duine aonair á chur i bhfeidhm?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Is rogha é sin atá ag an saoránach. Ní minic a tharlaíonn sé go gcuirtear tuarascáil faoi bhráid an Oireachtais. An chéim dheireanach gur féidir liomsa mar Choimisinéir Teanga a thógáil ná tuarascáil a chur faoi bhráid Thithe an Oireachtais. Níl sé sin déanta agamsa ach uair amháin, maidir leis an Roinn Oideachais agus Scileanna. Bheinnse ag súil go mbeadh Tithe an Oireachtais sa gcás sin in ann díriú ar an gceist sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Maidir le na rialacháin a tugadh isteach, glacaim leis gur faoi alt 4 den Acht a tugadh isteach iad. Rinneamar rialacháin ar fógraí taifeadta agus ar chomharthaíocht.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Alt 9.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Faoi alt 4, tá an tAire in ann rialacháin a dhéanamh le ní ar bith a bhaineann leis an Acht freisin. Tá cumhacht ginearálta ann rialacháin a dhéanamh ar chomharthaíocht nó fógraíocht, nach ea?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Is ea. Aon rialachán a tugadh isteach go dtí seo, is faoi alt 9 den Acht a tugadh isteach iad.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An t-imní atá ormsa faoin rud seo ar fad ná nach bhfuil aon mhaith an dlí a dhaingniú má tá daoine ag dul ag déanamh neamhaird iomlán den dlí. Mar a luaigh mé faoi na comharthaí don seirbhís Luas, an seirbhís nua traenach, má thugann duine do dhúshlán an Choimisinéara Teanga agus mura dtagann na meáin agus an tOireachtas ar a shon, tá fadhb ag an gCoimisinéir Teanga. Glacfaimid leis go bhfuil gearrán oifigiúil déanta agus go bhfuil sé tugtha chun suntais ag an gCoimisinéir Teanga. Má théann sé síos go dtí Faiche an Choláiste, feicfidh sé nach bhfuil na comharthaí chomh feiceálach i nGaeilge is atá siad i mBéarla. Teist iontach a bheadh ann feiceáil an éireoidh leis an gCoimisinéir Teanga, ainneoin go bhfuil sé dubh agus bán agus nach bhfuil aon what ifs or where buts. Más buan mo chuimhne, tá sé leagtha síos sa dlí go gcaithfidh comharthaí a bheith comhfhéiceálach i nGaeilge agus i mBéarla. An bhfuil an ceart agam?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Feictear domsa nach bhfuil. Is sárú iomlán glan é seo ar an dlí. Beidh le feiceáil céard a tharlóidh. Is í seo an fhadhb atá agamsa leis an rud seo ar fad. Is féidir linn a bheith ag déanamh Achtanna istigh i dTithe an Oireachtais, ach an t-am ar fad tá an Státchóras ag tabhairt an dúshláin agus ag rá go bhfuil an-trua orthu gur seo siúd. Tá an-trua acu don taobh eile atá ag troid leo nuair a thugann siad neamhaird. Bíonn siad ag caint i Meiriceá ar an Monroe Doctrine. Tá an Ó Beoláin doctrine againne. Is é sin an rud a dúirt Ó Beoláin sa gcás cúirte cáiliúil. Dúirt sé má tá trua ar an Stát, go gcuirfidh an Stát go leor trua ar an saoránach agus mar sin de. Is fadhb í sin don Stát. Caithfidh sé glacadh leis an trua. Is cuma cén trua atá ar an Stát, caithfidh an Stát glacadh leis an dlí. Ní léir go dtuigeann an Stát é sin i gcás na Gaeilge. Go dtí go dtuigfidh siad é sin, is féidir linn reachtaíocht a rith ó mhaidin go oíche, ach beidh fadhb ann fós mar go dtabharfar ár ndúshlán ag eagraíochtaí móra Stáit chuile lá den tseachtain.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá dhá chuid de fhreagra agam ar sin. Tabharfaidh mé an dara chuid ar dtús. Ceann de na bealaí go bhféadfaí teacht i dtreis ar sin ná i gcúrsaí earcaíochta. Is é sin an áit a bhfuil bunfhadhb ó thaobh seirbhísí a sholáthar trí Ghaeilge. Níl a ndóthan daoine le Gaeilge ag obair sa Státchóras. Níl a ndóthan earcú ar siúl faoi láthair le sin a chur ina cheart. Níl postanna á shainaithint, mar atá leagtha síos sa Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge, ina deir sé go mbeidh postanna sainaitheanta i gcomhlachtaí poiblí go bhfuil riachtanas Gaeilge leo. Níl sé sin ag tarlú ar aon bhealach chórasach ná chuimsitheach ar chor ar bith. Tá sé soiléir le feiceáil sa tráchtaireacht atá déanta agam nach bhfuil post le riachtanas Gaeilge sainaitheanta ach i gcás 17.5% de na scéimeanna a dhaingníodh le dhá bhliain anuas agus nach bhfuil socruithe cinnte de earcú comhaltaí foirne le Gaeilge luaite ach i gcás 7.5% de chuile scéim teanga a dhaingníodh i 2015 agus 2016. Is áit í sin ina bhfuil fadhb shuntasach. Is léir nach bhfuil an Roinn, córas na scéimeanna teanga agus na comhlachtaí poiblí ag dul i ngleic le sin le daingniú scéimeanna ina bhfuil an figiúr sin chomh híseal.

Tá an dara chuid de mo fhreagra faoi na comharthaí. Tagann gearráin isteach againne go rialta faoina leithéidí go bhfuil luaite ag an Teachta faoi chomharthaí gan aon Ghaeilge orthu ar chor ar bith, le Gaeilge ar scríobh níos lú ná an Béarla, nó - i gcás an Luas - le Gaeilge ar chomh-mhéid ach nach bhfuil comhfheiceálach mar gheall ar an dath atá air. Tagann an trí shaghas gearráin sin isteach chugainne go rialta. Don chuid is mó, éiríonn linn iad a réiteach agus dul i gcion ar chomhlachtaí poiblí chun iad a chur ina gceart. An áit a mbíonn díospóireacht ann le comhlachtaí poiblí go minic, rud a luaigh an Teachta Ó Cuív, ná go dtagann siad ar ais go minic leis an gcostas a bhaineann lena leithéid. Dá dtiocfaí linn sa gcéad dul síos sampla den chomhartha atá i gceist a ardú, ní cheart go dtiocfadh a leithéid de fhadhb chun cinn arís.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Glacaim leis an rud atá á rá faoin earcaíocht. Is ceist í sin go gcaithfear dul i ngleic leis, ach ní fhreagraíonn sé sin an cheist. Dá ndéarfaí liomsa go gcaithfinn comharthaí a chur suas sa Seapáinis agus níl focal Seapáinise agam, chuirfinn suas sa Seapáinis iad más é sin atá ráite sa dlí. Gheobhainn duine le Seapáinis cheart le na comharthaí a scríobh agus chuirfinn suas iad de réir mar a bhí leagtha amach. Is féidir le haon Béarlóir é sin a dhéanamh mar tá go leor daoine agus cuireann muid go leor áiseanna agus dreamanna ar fáil le haistriú ceart a dhéanamh ar chomharthaí. Is rud é a rinneadh ag tús an Achta le rudaí a dhéanamh éasca do na comhlachtaí poiblí. Ach fós féin, tugann siad an dá mhéar dúinn chuile uair. Níl a fhios agam céard atáimid ag dul ag déanamh mar Stát le cur isteach ina gcloigne má tá rud sa dlí, tá sé sa dlí agus caithfear é a chomhlíonadh. Más Gaeilge, Béarla, Fraincis nó Gearmáinis atá ag duine, caithfear an dlí a chomhlíonadh. Full stop. Tá fadhb uafásach ann go bhfuil dea-thoil don Ghaeilge ar lámh amháin, ach ar an lámh eile, ná bí dáiríre faoi actually rud a dhéanamh faoi. Is dóigh liom go bhfuil fadhb anseo nach bhfuilimid ag aithint. Tá sé ag cothú faidhbe ollmhór. Fuair an coiste seo litir ar ais ón tAire Caiteachais Poiblí agus Athchóirithe agus bhí an litir i mBéarla. Scríobh sé chuig comhchoiste na Gaeilge é. Cad a cheapann an Coimisinéir Teanga faoi sin? Seo hé an meon le feiceáil arís. Caithfimid cur ina luí ar an Rialtas go gcaithfear dul ar ais ag na heagraíochtaí Stáit agus a dhéanamh soiléir go gcaithfidh siad cloí leis an dlí. Ní ceist roghnach é d'aon eagraíocht Stáit cloí nó gan cloí le dlí na tíre. Má dhéanann an tOireachtas dlí, tá sé ina dlí go leasaítear é. An aontódh an Coimisinéir Teanga go bhfuil fadhb ollmhór ann leis an meon sin?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: D'aontóinn, gan dabht. Tá sé sin soiléir. Luaigh mé nuair a bhí mé ag caint faoin tuarascáil bhliaintiúil gur ábhar díoma é go dtagann na fadhbanna céanna chun cinn go minic. In ainneoin go bhfuil an tAcht ann ó 2003 agus in ainneoin go bhfuil cuid mhaith de na rialacháin ann ó 2006, tá na fadhbanna ceannann céanna ag teacht aníos an t-am ar fad. Ní cheart go dtarlódh sé. Ní dóigh liom gurb é réiteach na faidhbe misneach a chailleadh agus gan dul i dteagmháil liomsa nó le mo oifig. Is chuige sin atáimid chun ceisteanna mar sin a réiteach, más féidir linn é sin a dhéanamh.  Faigheann muid gearráin go rialta faoi chúrsaí cóiríochta. Is é sin an rud is sofheicthe don duine atá ag siúl timpeall na cathrach nó ag siúl timpeall aon bhaile: go bhfeicfeadh an duine an comharthaíocht mar ba chóir dó a bheith ar chomh-chaighdeán, ar chomhleibhéal, leis an size céanna agus leis an nGaeilge ar dtús. Tagann daoine chugainn agus déantar gearráin linn. Go minic, ach ní an t-am ar fad, éiríonn linn teacht ar shocrú ina leith sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An aontódh an Coimisinéir Teanga go bhfuil sé lárnach don cheist seo, má tá go leor comhlachtaí ag déanamh neamhaird agus má bhíonn ar an Coimisinéir Teanga dul chuchu, go bhfuil sé in am ag an Rialtas dul ag na comhlachtaí seo ar fad mar go bhfuil gach aon cheann acu faoi cheannas Roinn éigin den Stát? Tá 16 rannóg den Stát sa chaoi a bhfuil sé leagtha amach. An bhfuil sé in am ag an Rialtas a rá go dtugann sé faoi deara go bhfuil sárú i ndiaidh a chéile ag tarlú agus a rá nach nglacann an Rialtas leis an neamhaird sin ar dlithe Oireachtais Éireann? An mbeadh sé ina chuidiú dá mbeadh an Rialtas ag tógáil seasaimh láidir taobh thiar d'Oifig an Choimisinéara Teanga le rá nach nglacann sé go mbíonn ar dhaoine dul chuig an Coimisinéir Teanga go rialta?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Sílim gur cheist cheannaireachta é i ndáiríre le go mbeadh an teachtaireacht tugtha go soiléir. Má bhreathnaíonn muid ar sceideal an Achta, tá na comhlachtaí poiblí seo ar fad luaite. Is faoin sceideal a chaithfidh mise a fheidhmiú.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tuigim é sin.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá na comhlachtaí poiblí seo ar fad luaite. Má dhéantar gearrán faoi chomhlacht poiblí atá faoi sceideal an Achta - rud nár uasdátaíodh le blianta fada ach sin ceist eile - tá rogha ann nach mbeadh luaite sa sceideal ach le Ranna Stáit amháin ina aonar. Dá mbeadh comhlacht poiblí éigin ag sárú an Achta, bheinnse ag déanamh fiosrú nó imscrúdú ar an Roinn Stáit a dtagann an comhlacht poiblí sin faoina chúram. Is bealach eile í sin le breathnú ar an bhfadhb. D'fhéadfaí breathnú ar sin dá mbeadh Acht nua nó sceideal nua, agus tá súil agam go mbeidh sceideal nua-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Beidh sceideal nua.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tar éis an méid oibre agus taighde atá déanta ag Oifig an Choimisinéara Teanga, tá sé ag rá nach bhfuil na pleananna teanga ag feidhmiú agus nach bhfuil siad cuí nó feiliúnach níos mó. An é sin an teachtaireacht?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Sílim go raibh an chuspóir a bhí leo an-mhaith. D'fheil sé ag am mar gur b'shin an dea-chleachtas a bhí ann ag an am. D'fhéadfaí scéimeanna aonaracha a dhaingniú agus a aontú le comhlachtaí aonaracha, ag brath ar na seirbhísí a bhí á gcur ar fáil acu. Is léir, tar éis na mblianta, nach bhfuil sé ag obair agus go bhfuil bealaí eile ar nós-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Agus go bhfuil siad ag brath ar idirbheartaíocht.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá siad ag brath ar idirbheartaíocht idir an comhlacht poiblí agus Roinn na Gaeltachta.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay. Tá ceist amháin agamsa. I measc na gcomhlachtaí go léir, an raibh aon dea-shampla ann? An raibh aon eiseamlár i gceist?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Bhí.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Abair linn.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: As an 23 dara nó tríú scéim teanga a aontaíodh le linn na mblianta 2015 agus 2016, ní raibh dul chun cinn suntasach i leith aon réimse gealltanais ach i gcás 17% dóibh. Bhí roinnt feabhais ar roinnt scéimeanna teanga. Is fiú a rá má tá feabhas ar scéim in áit amháin gur féidir cúlú a bheith in áit eile chomh maith. Bhí feabhas, mar shampla, in áiteanna ar nós an Roinn Sláinte, an Garda Síochána, Comhairle Cathrach na Gaillimhe agus a leithéidí sin.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An raibh siad ag tosnú ó chaighdeán an-íseal? Cur i gcás an Fheidhmeannais Seirbhísí Sláinte.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: An Roinn Sláinte seachas an Feidhmeannas Seirbhísí Sláinte.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Maidir leis an Roinn Sláinte, sa chéad scéim, dúirt siad go mbeadh 10% de na preasráitis eisithe i mBéarla agus i nGaeilge. Sa dara scéim, dúirt siad go ndéanfadh siad iarracht chuile phreasráitis a chur ar fáil sa dá theanga. Bhí dul chun cinn ar bhealaí áirid ina leithéidí sin. An teachtaireacht iomlán ón tráchtaireacht ar fad ná, seachas mar atá leagtha síos san Acht go mbeadh seirbhísí ag fás agus go mbeadh cearta teanga ag forbairt de réir mar atá scéimeanna á dhaingniú, go bhfuil cúlú á dhéanamh go ginearálta.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá sé beagnach 6.30 p.m.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ba mhaith liom soiléiriú a fháil ar chúpla phointe. Bhí an finné ag rá go raibh cúlú sna scéimeanna. An raibh na scéimeanna sin aontaithe leis an Roinn? An raibh an Roinn tar éis scrúdú a dhéanamh ar na dréacht-scéimeanna agus glacadh leo?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Bhí. Is iad Aire Stáit na Gaeltachta agus Roinn na Gaeltachta a dhéanann an plé leis na comhlachtaí poiblí. Is iad an Roinn agus an tAire Stáit a dhaingníonn an scéim. Ansin, cuirtear an scéim faoi mo bhráid mar Choimisinéir Teanga chun monatóireacht a dhéanamh air, ach is iadsan a dhéanann an obair chun an scéim a dhaingniú.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan So bhí an tAire Stáit tar éis glacadh leis an gcúlú. Maidir leis an liosta comhlachtaí nó eagraíochtaí agus an uasdátú atá riachtanach ansin, an bhfuil puinn comhlachtaí nó eagraíocht nua nó athraithe ann nó an bhfuil cinn a gcaithfear a bhaint ón liosta? An féidir leis an bhfinné é sin a shoiléiriú?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Measaimid go bhfuil thart ar dhá scór chomhlacht poiblí ann nach bhfuil faoi scáth an Achta ar chor ar bith. Níl aon dualgas orthu ó thaobh na scéime teanga-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cé mhéad?

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Thart ar dhá scór, ina measc comhlachtaí móra ar nós Uisce Éireann agus an tÚdarás um Shábháilteacht ar Bhóithre. Ní dhearnadh aon uasdátú ar an sceideal ó 2006. Tá 11 bliain imithe óna rinneadh aon uasdátú air. Is léir go bhfuil géarghá lena leithéid. Ní shin le rá nach bhfaigheann muid gearráin faoi na comhlachtaí sin, mar shampla, an tÚdarás um Shábháilteacht ar Bhóithre. Déanann muid teangmháil neamh-fhoirmeáilte leo cé nach dtagann siad faoin Acht. Go minic, is féidir fadhbanna atá ag daoine a réiteach, ach níl aon dualgas reachtúil ar an gcomhlacht.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Nach raibh an NRA faoin Acht cheana féin? Shamhlófá gur shíolraigh TII ón NRA faoi bhráid an Acht.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Táimse ag caint faoin Údarás um Shábháilteacht ar Bhóithre.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Okay.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Tá roinnt comhlachtaí atá nasctha isteach i gcomhlachtaí eile, ach go ginearálta, níl aon chomhlacht nua a tháinig ar an saol ó 2006 faoin chumhacht an Achta. Níl sé sin fíor i gcás coistí gairmoideachais a d'eascair isteach go heagraíochtaí eile i ndiaidh sin, cosúil le Boird Oideachas agus Traenála agus mar sin de.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá bealach ag oifig an ombudsman go gclúdaítear iad go huathoibreach agus teastaíonn sé sin san Acht don choimisinéir. Tháinig sé sin isteach tar éis 2003. Níl aon cheist i m'intinnse go bhfuil leasú iomlán le déanamh ar an Acht. Nílim ag cur ina aghaidh sin, ach tá mé ag rá fós nach bhfuil an tAcht ag feidhmiú. Ní haon mhaith Acht nua mura bhfuil an tAire sásta rialacháin a scríobh. Cén fáth go scríobhfadh sé rialacháin faoin Acht nua nuair nach bhfuil sé sásta gníomhú faoi sean-Acht, mar shampla le rialacha-----

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Sílim gur b'shin a léiríonn na torthaí anseo. Léiríonn siad an rud ceanann céanna is atá an Teachta ag rá.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní hamháin nach bhfuil 40 comhlachtaí nach bhfuil istigh sa chóras, ach tá príobháidiú i gceist le seirbhísí eile. Is ceist eile í sin, mar shampla, an bailiúchán bruscair i nGaillimh. Tá príobháidiú déanta ar an tseirbhís sin agus mar sin níl aon dualgas ar chor ar bith orthu maidir leis an nGaeilge. Tá seirbhísí poiblí á phríobháidiú an t-am go léir.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: Sa Bhreatain Bheag, ní comhlachtaí poiblí amháin a thagann faoin Acht. Tá dualgais leagtha ar chomhlachtaí príobháideacha freisin.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Sin an rud.

Mr. Rónán Ó Domhnaill: In Acht na dTeangacha Oifigiúla, is comhlachtaí poiblí amháin atá i gceist.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá sé tugtha chun suntais go bhfuil dream amháin ag comhlíonadh an Achta go thar a bheith beacht. Go deimhin, tá sé ag dul thar an Acht agus ag cur an Ghaeilge níos mó ná an Béarla. Sin dream na gcomhlachtaí tobaic. Tá siad ag cur an Ghaeilge níos mó ná an Béarla. Faraor géar, an t-aon údar atá acu ná go gcuireann siad an dallamullóg ar na stráinséirí agus na heachtrannaigh nach dtuigeann an Ghaeilge. Nach bocht an scéal é nuair an fheileann sé do na comhlachtaí féin go bhfuil siad in ann é a fheidhmiú agus a thuiscint. Baineann sé sin leis an rud ar fad atá mé ag rá. Is fadhb meoin go leor de seo.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Mar phointe deireanach, sílim go bhfuil sé tábhachtach go ngabhann muid buíochas leis an gCoimisinéir Teanga as ucht an obair atá a oifig ag déanamh. Leis an bpolaitíocht nua atá sna Tithe seo, má sheasann muid an fód, is féidir linn brú a chur le go gcuirfear an méid atá ag teastáil i bhfeidhm. Baineann sé sin le na moltaí a thagann ón gcoiste. Má sheasann na páirtithe agus na baill neamhspleách atá anseo le chéile ar an leagan amach atá againn, ba chóir go bhféadfaí an rud seo a bhrú chun cinn. Ba cheart go bhféadfaí an scéal a fheabhsú. Ba cheart dúinne a bheith ag díriú ar sin mar bhunsprioc in obair an choiste seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabhaim buíochas leis na finnéithe as a gcuid oibre.  Tá fhios agam go bhfuil an t-uafás oibre taobh thiar den chur i láthair seo. Go raibh míle maith agaibh agus slán abhaile. Beidh sos beag againn anois.

  Sitting suspended at 6.30 p.m. and resumed at 6.35 p.m.

Riachtanas Gaeilge: Ollscoil na hÉireann, Gaillimh

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cuirim fáilte chroíúil roimh an toscaireacht ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, go háirithe an t-uachtarán, Dr. Jim Browne, Mr. Gearóid Ó Conluain, rúnaí, Mr. Dónal Ó Braonáin, príomhfheidhmeannach Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, agus Mr. Tomás Ó Síocháin, clárbhainisteoir don rannpháirtíocht seachtrach. Is iontach gur ghlac sibh leis an gcuireadh agus díospóireacht a bheith againn maidir leis an gcinneadh atá déanta agaibh. Tá an cur i láthair scríofa againn go léir. Go raibh míle maith agaibh as sin.

Clerk to the Committee: Ba mhaith liom na finnéithe a chur ar a n-aird go bhfuil, de bhua alt 17(2)(l) den Acht um Chlúmhilleadh 2009, finnéithe faoi chosaint ag lán-phribhléid maidir leis an bhfianaise a thugann siad don choiste seo. Má ordaíonn an coiste do na finnéithe ámh éirí as fianaise a thabhairt i leith ní áirithe agus má leanann siad dá tabhairt, níl siad i dteideal tar éis sin ach pribhléid cháilithe i leith na fianaise acu. Ordaítear dóibh nach dtabharfar ach fianaise a bhaineann le hábhar na n-imeachtaí seo agus fiafraítear dóibh cleachtadh parlaiminte a urraimiú nach chóir, más féidir, daoine ná eintiteas a cháineadh ná líomhaintí a dhéanamh ina n-aghaidh, ina ainm, ina hainm nó ina n-ainmneacha ar shlí ar bhféadfaí iad a aithint. Ba mhaith liom iad a chur ar an eolas go ndéanfar na ráiteas tionscnaimh a chuireann siad faoi bhráid an choiste a fhoilsiú ar shuíomh ghréasáin an choiste tar éis an chruinnithe seo. Meabhraítear do chomhaltaí an cleachtadh parlaiminte atá ann le fada nár chóir dóibh tuairimí a thabhairt maidir le duine atá taobh amuigh de na Tithe, nó leis na hoifigigh, ina ainm nó ina hainm ar shlí ina bhféadfaí é nó í a aithint.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní mór daoibh bheith cúramach le bhur gcuid focal.

Dr. James Browne: Mar is eol don choiste, is mise uachtarán Ollscoile na hÉireann, Gaillimh. Ar dtús, gabhaim buíochas leis an gcoiste as ucht an deis seo a thabhairt dom labhairt leis an gcomhcoiste maidir leis an nGaeilge san ollscoil. Ba mhaith liom leithscéal a ghabháil leis an gcoiste as an moill a bhí orainn teacht os a chomhair. Bhí orainn fanacht go dtí go raibh cinneadh déanta ag Údarás na hOllscoile maidir leis na riachtanais teanga don uachtarántacht.

Ba mhaith liom mo chomhghleacaithe a chur in aithne don choiste, Gearóid Ó Conluain, rúnaí na hollscoile, Dónal Ó Braonáin, príomhfheidhmeannach Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, agus Tomás Ó Síocháin, atá ag obair in oifig an rúnaí agus atá freagrach as an scéim teanga san ollscoil. Faraor, ní raibh Catherine McGuinness, cathaoirleach Údarás na hOllscoile, ar fáil. Ní raibh sí in ann teacht linn inniu. D'iarr sí orm leithscéal a ghabháil ar a son.

Tá aighneacht curtha faoi bhráid an chomhchoiste againn agus is féidir le baill an aighneacht sin a léamh. Tabharfaidh mé roinnt eolais don choiste anois, a léireoidh an comhthéacs maidir le cur chun cinn na Gaeilge san ollscoil. Caithfidh mé a rá ar dtús, níl údarás ag an uachtarán ná ag foireann bainistíochta na hollscoile in aon chuid den phróiseas chun uachtarán nua a ceapadh. Caithfidh an coiste é sin a thuiscint. Titeann sé sin go hiomlán faoi chúram Údarás na hOllscoile.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal as cur isteach ar an uachtarán. An bhfuil cóip den óráid sin aige?

Dr. James Browne: Cheap mé go raibh sé ag an gcoiste. B'fhéidir nach bhfuil.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá an cur i láthair seo agam, ach níl an rud atá á léamh ag an uachtarán agam.

Dr. James Browne: Cheap mé go raibh sé ag an gcoiste. B'fhéidir nach bhfuil. Cheap mé gur cuireadh chuig an gcoiste inniu í. Más mian leis an gCathaoirleach cóip-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Lean ar aghaidh agus tiocfaidh mé ar ais.

Dr. James Browne: An féidir liom leanúint ar aghaidh?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Lean ar aghaidh.

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé, níl údarás ag an uachtarán ná ag foireann bainistíochta na hollscoile in aon chuid den phróiseas chun uachtarán nua a cheapadh. Titeann sé sin go hiomlán faoi chúram Údarás na hOllscoile faoi Acht 1997. Mar sin, ba mhaith liom an óráid seo - maybe cúig nóiméad de - a roinnt le mo chomhgleacaí, Gearóid Ó Conluain, a labhróidh leis an gcoiste go sonrach faoin uachtarántacht, faoin gcomórtas agus faoin bpróiseas sin.

Níl aon dabht ach go bhfuil Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, ar aistear suntasach. Le deich mbliana anuas, tá fás thar cuimse tar éis teacht ar an ollscoil ó thaobh líon na mac léinn, líon na bhfoirgneamh agus n-ionad taighde, líon na bhfoilseachán, an méid airgid a chaitheamh ar thaighde agus, i ndairíre, ar na bealaí ina gcuirimid oideachas ar fáil do mhic léinn.  Táimid tar éis éirí sna córais rangaithe suas go dtí an 250ú ollscoil is fearr ar domhan. In ainneoin go bhfuil an ollscoil agus an campas athraithe go mór tá na luachanna céanna ann. Tá sé thar a bheith tábhachtach go bhfuil na luachanna céanna againn. Leanfaimid orainn ag freastal ar an réigiún agus ar riachtanais ár réigiúin - riachtanais oideachais, riachtanais shóisialta agus riachtanais eacnamaíochta. Táimid fréamhaithe go doimhain i gcultúr agus traidisiúin an iarthair le breis agus 170 bliain. Táimid fíor-bhródúil as an oidhreacht sin.

Tá an ollscoil fréamhaithe sa Ghaeltacht freisin. Bainfimid úsáid as an bpríomhchampas i nGaillimh agus na trí hionad Gaeltachta atá againn - i gCarna, ar an gCeathrú Rua agus i nGaoth Dobhair - chun freastal ar phobal na Gaeltachta agus ar phobal na Gaeilge, in Éirinn agus ar fud an domhain.

Cuireann an ollscoil réimse leathan de chláir Gaeilge ar fáil, idir chláir fochéime agus chláir iarchéime. Tá modúil Gaeilge ar fáil sna coláistí ar fad san ollscoil agus tá deis ag gach mac léinn dioplóma sa Ghaeilge a dhéanamh, rud atá láraithe ag Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge. Is í Ollscoil na hÉireann, Gaillimh príomhionad léann na Gaeilge in Éirinn. Tá a saineolas aitheanta ar fud an domhain. Tá áit ar leith ag an nGaeilge i saol na hollscoile. Tá sé sin cosanta i reachtaíocht na hollscoile. Chomh maith leis sin, tá tábhacht na Gaeilge treisithe ar an mbéim ar chur chun cinn na teanga inár bplean stráitéiseach, "Fís 2020".

San aighneacht a chuir muid faoi bhráid an chomhchoiste, feictear cur síos cuimsitheach ar obair an acadaimh. Le deich mbliana anuas, tá athrú suntasach tagtha ar an mbealach ina dhéantar teagasc ar an nGaeilge agus ar an mbealach ina dhéantar infheistíocht sa teanga. Mar gheall air sin tá an ollscoil ag athrú na bealaí ina gcuirimid cláir Gaeilge ar fáil, dírithe go háirithe ar riachtanais na mac léinn. Mar thoradh ar na hathruithe sin, tá líon na mic léinn Gaeilge ag fás arís, chomh maith leis an maoiniú a fhaighimid ó fhoinsí seachtracha.

Táimid ag obair i gcomhpháirt le heagraíochtaí eile chun freastal ar phobal na Gaeilge sa bhaile agus thar lear. Tá an obair seo le feiceáil i dtionscnaimh ar nós TG4 Foghlaim, foclóir.ie, agus an réimse leathan ceartanna Gaeilge atá faoin ár gcúram. Ba mhaith liom a rá go bhfuilimid thar a bheith sásta leis an obair atá déanta ag Mr. Ó Braonáin agus a fhoireann san acadamh. Táim féin fíor-bhródúil as na héachtaí atá bainte amach ag an bhfoireann sin. Tá an Gaeilge san ollscoil i bhfad níos láidre ná mar a bhí sé de thoradh na hoibre sin.

I gcomhar leis an bpobal Gaeilge san ollscoil agus lasmuigh de, táimid ag obair ar tuilleadh fáis agus feabhas a dhéanamh amach anseo. Ba bhreá linn na pleananna sin a chur os comhair an chomhchoiste seo agus iad a roinnt leis. Idir an dá linn, iarraim anois ar rúnaí na hollscoile, Gearóid Ó Conluain, labhairt leis an gcoiste faoin bpróiseas earcaíochta atá ar bun le huachtarán nua a cheapadh.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Ar an gcéad dul síos, a Chathaoirligh, go raibh maith agat as an deis seo a thabhairt dúinn. Beidh mise sciobtha go leor mar tuigim go bhfuil an bhéim ar fad ar an gceistiúchán agus caithfidh sin tosú ar ball. Mar a dúirt an t-uachtarán, is mise rúnaí na hollscoile. Táimse freagrach as cúrsaí rialacháin san ollscoil ag leibhéal corparáideach. Tugaim tacaíocht ar leith d'Údarás na hOllscoile féin. Ní mise, nó ní feidhmeannas na hollscoile, a chinn nach mbeadh riachtanas Gaeilge ag dul le post na huachtaránachta as seo amach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Arís tá mé ag teacht roimh Mr. Ó Conluain ach an bhfuil cóip den óráid seo aige?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá sé anseo. Thug mé-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá an dá cheann ann. Go raibh míle maith agat.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá cuid den chaint seo ar an toirt. An bhfuil sé sin ceart go leor?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá sé ceart go leor.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Seo rud a chinn an t-údarás a dhéanamh tar éir an-chuid cainte agus an-chuid díospóireachta. Tharla sé sin thar ceithre chruinniú agus thar ceithre mhí. B'in an tréimhse ama a bhí i gceist. Tháinig an chomhairle acadúil ar an tuairim chéanna, agus is í sin fóram na n-ollúna i ndairíre. Tháinig sí ar an tuairim chéanna agus bhí sí i bhfabhar an chinnidh. Mar thoradh ar chinneadh Údarás na hOllscoile, tugadh treoir domsa mar rúnaí na hollscoile reacht nua a ullmhú agus é a chur faoi bhráid na comhairle acadúla agus faoi bhráid an údaráis féin. Tá Údarás na hOllscoile den tuairim go bhfágann an reacht seo an bealach don ollscoil an oiread spéise agus is féidir a spreagadh i gcomórtas na huachtaránachta ag leibhéal réigiúnda, ag leibhéal náisiúnta agus ag leibhéal idirnáisiúnta.

Tá sé tábhachtach a thuiscint, tá an dualgas seo ar an ollscoil faoi mhír 18 d'Acht na nOllscoileanna. Agus muid ag breathnú ar an bpróiseas earcaíochta, ní mór dúinn bheith ar an eolas maidir leis an reachtaíocht a bhaineann le ceapacháin den saghas seo. Go hachomair, táimid ag caint ar Acht na nOllscoileanna 1997, Acht an Choláiste Ollscoile, Gaillimh (Leasú) 2006, Acht Uí Chuív, agus chomh mhaith leis sin, tá reachtaíocht fostaíochta agus comhionannais atá cuí chomh mhaith. Tá tuilleadh eolais faoin reachtaíocht seo san aighneacht so níl sé i gceist agam dul isteach go mion iontu, ach ba mhaith liom díriú ar cúpla ábhair anois.

Deirtear in Acht 2006 go bhfuil oideachas a sholáthar trí mheán na Gaeilge i measc príomhaidhmeanna na hollscoile agus go bhfuil dualgas reachtúil ar an ollscoil sin a leagan amach i bplean forbartha a ullmhóidh an ollscoil. Tá mé ag caint ar an bplean straitéiseach, rud atá déanta agus tá ceann ar fáil thuas go dtí an bhliain 2020. Nuair a tugadh isteach Acht an Choláiste Ollscoile, Gaillimh (Leasú) i 2006, fuarthas réidh ag an am leis an tús áite ar tugadh d'iarrthóirí a bhí líofa sa Ghaeilge i leith gach post. As sin amach bhí an ollscoil in ann ceannairí teagaisc agus taighde a mhealladh as gach cearn den domhan. Le bheith soiléir faoi sin, má amharctar ar phobal na hollscoile ina iomlan, idir scoláirí, nó mic léinn, agus léachtóirí, tagann 20% dóibh ó thíortha iasachta. Tá an-difear idir comhdhéanamh na hollscoile san am atá i láthair agus mar a bhí 20 bliain nó 10 bliain ó shin. Cé nach raibh an Gaeilge riachtanach do phost an mheabhránaí agus uachtarán ionaid, tharla sé gur ceapadh duine a bhfuil Gaeilge líofa aige. Cé gur cuireadh an reacht nua seo i bhfeidhm, mar is eol don choiste, ní hionann sin agus a rá nach bhféadfaí amach anseo duine a cheapadh a bhfuil smior na Gaeilge acu. Tharla sé i gcás phost an mheabhránaí.

Maidir le hÚdaras na hOllscoile, chun an coiste a chur ar an eolas, tá 40 duine air. Tá sé iontach mór mar údarás. Sílim gurb é an ceann is mó sa tír. Déanann sé ionadaíocht do ghrúpaí éagsúla lasmuigh agus laistigh den ollscoil. Ag cruinniú speisialta den údarás i mí na Nollag 2016 bheartaigh sé athrú a dhéanamh ar an riachtanas teanga a bhí luaite le post an uachtaráin, rud a chloínn go híomlán leis an reachtaíocht a bhaineann le hearnáil na n-ollscoileanna agus an reachtaíocht a bhaineann le hearnáil an ardoideachais i gcoitinne. Phléigh an t-údarás dréacht nua den reacht ag cruinniú eile i mí na Nollag agus ghlac comhairle acadúla na hollscoile leis an dréachtreacht sin i mí Feabhra. Ghlac an t-údarás go hoifigiúil leis an reacht nua i mí Feabhra na bliana seo.

Dhearbhaigh Údarás na hOllscoile tiomantas na hollscoile don Ghaeilge agus do chultúr na Gaeilge agus d’athraigh siad an reacht a bhaineann le ról an uachtaráin chun dualgas a chur ar an uachtarán ceannaireacht láidir a léiriú i leith chur chun cinn na Ghaeilge agus cultúr na Gaeilge. Tá béim iomlán nua ar an reacht seo i gcomparáid leis an reacht a chuaigh roimhe. Chomh maith leis sin beidh dualgas ar an uachtarán dúthracht agus dea-chleachtas pearsanta a léiriú ina chuid ceannasaíochta i leith na gcúraimí sin.

Mar fhocal scoir, más féidir liom seo a rá leis an gcoiste, tá difear mhór idir an reacht mar atá agus an reacht mar a bhí. Sa reacht mar a bhí, bhí an bhéim ar fad ar inniúlacht an uachtaráin i labhairt agus i scríobh na teanga mar dhuine aonair. B'in an bhéim. Bhí an leibhéal inniúlachta sin ard go leor - C1 ar an gcomhchreat Eorpach d'fhoghlaim teangacha. Tá an bhéim athraithe anois go dtí ról an uachtaráin maidir le ceannasaíocht shubstaintiúil a léiriú i gcur chun cinn na Gaeilge thart ar an ollscoil agus fiú dea-thionchar a bheith ag an duine sin taobh amuigh den ollscoil.  Tá an bhéim anois ar an gceannasaíocht seachas ar chumas labhartha an duine aonair. Is é sin an méid atá le rá agam ag an bpointe seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Osclóidh mé do cheisteanna anois é. Glaoim ar an Seanadóir Ó Clochartaigh.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Tá céad fáilte roimh na finnéithe ag an gcomhchoiste. Gabh mo leithscéal má bhíonn orm imeacht. Tá cruinniú eile ar siúl agam féin ar ball beag. Mar dhuine a d'fhreastal ar Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, bhain mé an-sásamh as an am a chaith mé ann. Bhíomar an-bhródúil as cúrsaí Gaeilge san ollscoil. Chuir an cinneadh a ghlac údarás na hollscoile an-díoma orm. Cuireann sé díomá ar chuid mhaith dream eile a d'fhreastal ar an ollscoil. Tá a fhios agam go raibh agóidí ag na mic léinn agus mar sin de agus go bhfuil cuid mhaith den lucht acadúil san ollscoil an-mhí-shásta leis an socrú áirithe atá déanta.

Is é údarás na hollscoile a chum agus a cheap an leagan amach nua seo. As an 40 duine atá ar údarás na hollscoile, cé mhéad duine acu sin atá inniúil sa Ghaeilge? An bhfuil mórán acu le Gaeilge líofa? An úsáidtear an Ghaeilge mar theanga oibre údarás na hollscoile? Bheinn den tuairim muna bhfuil an teanga láidir go leor ag an leibhéal sin nach mór an ómós a bheidh ag an teanga de réir mar a théann muid síos tríd an eagraíocht.

Cén fáth ar thosaigh an plé ar an gcealú seo a dhéanamh ar an riachtanas Gaeilge don uachtaránacht? Tá na finnéithe tar éis cur inár láthair go bhfuil an ollscoil ag dul ó neart go neart faoin uachtarán reatha agus an t-uachtarán a chuaigh roimhe. Tá sé méadaithe go mór ón am a bhí mise ann. Tá curtha leis na cúrsaí. Ba léir go raibh daoine oilte le Gaeilge a bhí in ann an jab a dhéanamh trí mheán na Gaeilge. An é go raibh lagmhisneach ar údarás na hollscoile go mbeadh duine eile cumasach le teacht i gcomharbacht ar an Uasal Browne anseo a mbeadh ag déanamh an jab amach anseo? Más ea, sílim gur droch-dhearcadh é sin ar ár gcumas mar phobal Gaeilge agus Gaelach rudaí a chur chun cinn.

Feicim sa mhéad atá curtha i láthair ag na finnéithe go bhfuil a leithéid de rud ann agus coiste seasta na Gaeilge. Cén seasamh atá aige sin? Cé hiad? Cé atá ar an gcoiste sin? Céard a dhéanann siad? An bhfuil údarás acu? Cé na cumhachtaí atá acu ó thaobh na Gaeilge de san ollscoil agus mar sin de?

Luadh an comhairle acadúil chomh maith. Ghlac an comhairle an cinneadh agus d'aontaigh na baill leis an gcinneadh a ghlacadh. Cé mhéad duine le Gaeilge atá ar an gcomhairle acadúil a bhfuil Gaeilge ar a dtoil acu? An ndéantar gnó an chomhairle acadúla trí mheán na Gaeilge nó trí mheán an Bhéarla? Ní fhéadfainn an ócáid a scaoileadh tharam gan an mana atá sa Ghaeilge a úsáid: "Ná habair é, déan é". Níl aon ollamh le Gaeilge ceaptha ag an ollscoil le trí bliana anuas ó d'imigh Gearóid Denver as an bpost sin. Chuir sé sin lagmhisneach ar go leor daoine ó thaobh na Gaeilge de mar go bhfuil an duine sin thar a bheith tábhachtach i gcúrsaí Gaeilge san ollscoil a bhrú agus a thiomáint chun cinn. Muna bhfuil bainisteoir ar fhoireann, tá sé deacair an treoir a bhrú chun cinn. Cén fáth a bhfuil sé sin tarlaithe? Má tá an t-údarás chomh tiomsaithe sin ó thaobh chur chun cinn na Gaeilge sna dualgasaí, sa reachtaíocht agus sna polasaithe atá leagtha amach acu, cén fáth ar fágadh folúntas chomh lárnach sin i saol na Gaeilge san ollscoil ar lár le trí bliana anuas?

Dr. James Browne: Tá go leor ceisteanna ansin agus ní dóigh liom go mbeidh mé in ann iad go léir a fhreagairt. I mo thuairim-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Trí nó ceithre cheist.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Tá neart ann.

Dr. James Browne: Déanfaidh mé mo dhícheall. Ar an gcéad dul síos, cé mhéad duine ar an ollscoil nó ar an gcomhairle acadúil a bhfuil Gaeilge líofa acu? Tá sé an-deacair a rá. An bhfuil barúil ag Gearóid Ó Conluain faoi sin? Tá 40 duine ar údarás na hollscoile.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá 40 ar an údarás, mar is eol don choiste. Ní gá do dhuine ar bith a cheaptar mar bhall den údarás cruthúnas a thabhairt go bhfuil Gaeilge líofa acu. Ní dhéantar sin a mheas. Ón liosta atá agam anseo, tá ar a laghad seachtar nó ochtar a bhfuil smior na Gaeilge acu. Ina measc siúd, tá duine amháin atá mar ionadaí de chuid Údarás na Gaeltachta féin. Mar sin, tá go leor dóibh atá báúil don Ghaeilge. Déarfainn go bhfuil go leor dóibh a bhfuil Gaeilge mhaith acu. San iomlán, ní dóigh liom go mbeadh sé fíor a rá go bhfuil go leor acu nach bhfuil nó nach raibh báúil don Ghaeilge. Tá siad ann.

Maidir leis an gcóras ceapacháin-----

Dr. James Browne: Nó an comhairle acadúil, b'fhéidir. Tá sé an-deacair a rá. B'fhéidir go bhfuil 10% le Gaeilge. Tá níos mó ná 100 duine ar an gcomhairle acadúil. B'fhéidir go bhfuil 10% a bhfuil Gaeilge líofa acu-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cé mhéad atá ar an gcomhairle?

Dr. James Browne: Tá níos mó ná 100. Tá 120 duine nó mar sin. B'fhéidir go bhfuil deich nó dosaen le Gaeilge. Bímis cinnte faoi rud amháin. Tá a lán daoine anois san ollscoil nach as an tír seo iad. Tá a lán daoine san ollscoil nach as Gaillimh nó áiteanna eile iad le Gaeilge líofa iontu. Bímis cinnte go bhfuil an chuid is mó de fhoireann Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, an-sásta tacaíocht a thabhairt don Ghaeilge. Is é sin an rud is tábhachtaí. Bhí mise i mo chathaoirleach ar an gcomhairle acadúil nuair a rinneadh an cinneadh tacaíocht a thabhairt don reachtaíocht nua seo. Bhí gach éinne ag an gcruinniú ag rá go raibh sé nó sí báúil don Ghaeilge, go raibh sé nó sí toilteanach tacaíocht a thabhairt don Ghaeilge agus gur thuig sé nó sí cé chomh tábhachtach is atá Gaeilge san ollscoil. Cé nach bhfuil ach mionlach beag a bhfuil Gaeilge líofa acu, tá mé cinnte go bhfuil tromlach an-mhór ar fad i bhfábhar na Gaeilge. B'fhéidir go bhfuil barúil ag Dónall Ó Braonáin faoin méid duine san ollscoil nó sa chomhairle acadúil a bhfuil Gaeilge acu.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Sílim go bhfuil sé thart ar 10%. Tá b'fhéidir suas le scór duine ag leibhéal an ollaimh a mbeadh in ann a gcuid ghnó a dhéanamh trí Bhéarla nó trí Ghaeilge. Ní bhíonn gach duine den 130 nó 140 duine i láthair ag an gcomhairle acadúil ag aon am amháin. Is dóigh go mbíonn ionadaíocht réasúnta ag an nGaeilge agus ag Gaeilgeoirí ar an gcomhairle acadúil.

Dr. James Browne: Agus tá Dónall Ó Braonáin mar bhall den chomhairle acadúil.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Tá.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh An ndéantar aon chuid den obair trí mheán na Gaeilge ag an údarás nó ag an gcomhairle acadúil?

Dr. James Browne: Beagáinín. Bhí cúpla ceist eile ag an Seanadóir. Bhí ceist ar an gcóras ceapacháin agus tabharfaidh mé seans do Ghearóid Ó Conluain an ceann sin a fhreagairt. Roimhe sin, ba mhaith liom cúpla focal a rá. Ceapaim féin go bhfuil an ollscoil fíor-thábhachtach ar fad do thodhchaí na Gaillimhe agus iarthar na hÉireann. Freastalaíonn an ollscoil ar riachtanais eacnamaíochta, sóisialta agus cultúrtha an réigiúin ar fad. Táimid ag obair i gcomhpháirt le comhlachtaí agus gnóanna san iarthar, comhlachtaí idirnáisiúnta agus comhlachtaí dúchasacha. Táimid ag cur chun cinn géilleagar an iarthair agus táimid ag iarraidh postanna a chruthú san iarthar. Ceapaim féin go mbraitheann an réigiún go mór ar obair agus infheistíocht na hollscoile. Tá sé fíor-thábhachtach d'ár mic léinn agus alumni go mbeidh an ollscoil láidir, rathúil agus iomaíoch amach anseo.

Gan aon dabht, tá go leor cúramaí agus dulgais ag an ollscoil. I measc na ndualgas sin, tá cur chun cinn na Gaeilge. Mar gheall air sin tá reachtaíocht láidir san ollscoil a thugann stádas agus cosaint speisialta don Ghaeilge. Cuireann an reachtaíocht seo iachall ar an uachtarán ár ndualgais maidir leis an nGaeilge a chomhlíonadh. Níl aon dabht agamsa ach go bhfuil sé sin fíor san ollscoil. Ach caithfidh go mbeidh rogha againn ó thaobh uachtaráin nua de. Caithfidh go mbeidh rogha leathan againn. Ní raibh mé páirteach sa chinneadh seo agus ní raibh mé fiú ag freastal ar an údarás nuair a rinneadh an cinneadh seo, ach ceapaim féin gurb é an chúis gur chuir siad an riachtanas Gaeilge don uachtaránacht ar ceal ná go raibh siad ag iarraidh rogha mór a bheith acu agus, ag an am céanna, ag iarraidh dualgas a chur ar an uachtarán nua ceannaireacht láidir a chur ar fáil don ollscoil ó thaobh na Gaeilge de.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh An bhfuil inferiority complex de chineál áirithe i gceist go gceaptar nach féidir-----

Dr. James Browne: Ní dóigh liom é.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Is daoine le Gaeilge a thug an ollscoil chun cinn go dtí seo. An bhfuil cineál inferiority complex ann go gceapann an ollscoil nach mbeadh duine eile le Gaeilge ábalta an fhorbairt atá ag teastáil faoi stiúir údarás na hollscoile agus faoi stiúir an chomhairle acadúla a bhaint amach sa chéad uachtaránacht eile?

Dr. James Browne: Ní dóigh liom go bhfuil sé sin fíor. Ceapaim féin gur cheart go mbeadh rogha againn. Bhí rogha againn do chomórtas an mheabhránaithe agus fuaireamar duine a bhfuil Gaeilge líofa aige. Níl aon dabht ach go bhfuil fáilte roimh aon duine a bhfuil Gaeilge aige nó aici sa chomórtas seo. Ach caithfimid a bheith cinnte go bhfuil rogha againn. Táimid ag dul i gcomórtas le hollscoileanna eile. Tá an rogha sin acu. Tá uaillmhian againn. Caithfimid a bheith cinnte go bhfuil seans againn an duine is fearr a fháil.  Agus má tá Gaeilge ag an bhfear sin nó ag an mbean sin, sin go han-mhaith ar fad. Cibé rud a tharlaíonn, beidh ar an duine sin ceannasaíocht agus ceannaireacht a chur ar fáil don Ghaeilge san ollscoil.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Díreach chun ceist eile-----

(Interruptions).

Mr. Gearóid Ó Conluain: Chuir an Seanadóir ceist maidir leis an gcóras ceapacháin. Ní fios agam cé mhéad eolais atá de dhíth, ach déanfaidh mé mo dhícheall a bheith sciobtha faoi seo. Ceaptar uachtarán san ollscoil, agus in ollscoileanna na tíre, achan deich mbliana. Maireann an post ar feadh deich mbliana. Leagtar an dualgas sin ar an ollscoil i reachtaíocht na Dála. Tá mé ag caint ar Acht na nOllscoileanna. Tá míreanna ansin a chuireann iachall ar an ollscoil an córas sin a rith. Glacann sé thart faoi bhliain iomlán an comórtas sin a eagrú agus a chur ar siúl.

Is próiseas an-daonlathach atá ann mar tá trí choiste a bhfuil baint acu leis an gceapachán. Tá coiste cuardaigh ann. Ar ndóigh is é an fhreagracht atá air iarrthóirí a chur chun chinn ón réigiúin, ón náisiúin agus go hidirnáisiúnta chomh maith. Ansin tá an coiste ceapacháin ann. Is é sin an choiste is tábhachtaí agus is bunúsaí. Tá daoine seachtracha ar an gcoiste sin, cuid acu ó thíortha eile. Ansin tá an mheitheal uachtaránachta, mar a thugtar air. Déanann an coiste sin imlíne an chomórtais a bhreacadh athuair achan am a mbíonn comórtas ann. Tá sórt model ansin a chuireadh i bhfheidhm i 1999, arís i 2007 agus anois i 2018. Ó théarma uachtaránachta go téarma eile, déantar léirmheas ar an model sin agus cuirtear athruithe i bhfeidhm. Sin mar a n-oibríonn sé. Is córas an-daonlathach é. Bíonn páirt lárnach ag gach roinn den údarás féin sa phróiseas. Bíonn siadsan ar na coistí difriúla.

Maidir leis an reacht, an t-uachtarán agus an cineál tionchair a bheadh ag duine mar sin ar chur chun cinn na Gaeilge ar fud na hollscoile, rinne mé iarracht a bheith soiléir faoi seo i mo chuid cainte féin ar ball. Roimhe seo bhí an bhéim ar cumas cainte agus cumas scríofa an duine féin mar uachtarán. Tuigim dearcadh an tSeanadóra faoi seo. Nílim ag iarraidh caitheamh anuas air. Tuigim go bhfuil malairt tuairime faoin gceist seo. Ach, ó thaobh an údaráis féin, agus ag caint ar son an údaráis, is éard a theastaíonn uaidh a chinntiú ná go neartófar ceannaireacht an duine seo i gcomparáid leis an reacht a chuaigh roimhe agus go mbeadh riachtanais cheannasaíochta leagtha go neamhbhalbh ar an duine nua a cheapfar amach anseo. Ní haon dochar cuid de seo a lua, "Ceannasaíocht láidir a léiriú maidir le gealltanas na hOllscoile i leith chur chun cinn na Gaeilge". Is gealltanas é seo a thagann anuas ón reachtaíocht. "Tacú go gníomhach le comhghleacaithe Ollscoile a bhfuil ról ar leith acu maidir le cur chun cinn na Gaeilge". Nílim ag caint ar Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge amháin. Tá mé ag caint ar roinn na nua-Gaeilge, ar Irish Studies, agus ar go leor aonaid agus oifigí mórthimpeall campas na hollscoile.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Maidir leis an gcóras earcaíochta, má thagann duine chun cinn le Gaeilge, an bhfaigheann siad aon sórt marcanna breise insan bpróiseas earcaíochta má tá Gaeilge líofa scríofa ar a dtoil acu? Ar bhuntáiste dóibh an Ghaeilge a bheith acu, dubh, bán nó riabhach?

Mr. Gearóid Ó Conluain: No, ach ó thaobh an fhógra a chuirfear sa pháipéir agus ó thaobh na cáipéisíochta a chuirfear ar fáil d'iarrthóirí a bhfuil spéis acu chur isteach ar an bpost, leagtar béim ar an nGaeilge agus cuirtear ina luí orthu gur campas dátheangach muid agus go bhfuil ról ceannasaíochta ar leith ag an uachtarán maidir le chur chun cinn na Gaeilge.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Ach ní buntáiste ba breise, ó thaobh urlábhraíocht na Gaeilge, labhairt agus scríobh na Gaeilge a bheith ag iarrthóir.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá neart daoine san ollscoil a bhfuil in ann an ról sin a chomhlíonadh ag aon am amháin seachas an t-uachtarán.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Tuigim sin, ach le cáilíochtaí eile, mar shampla, nuair atá duine chun dul isteach ar phost, agus céim, iarchéim, dochtúireacht nó cáilíochtaí eile aige, faigheann an duine pointí nó marcanna breise sna córais earcaíochta éagsúla a bhíonn ar bun in áiteanna éagsúla. Cheap mé go mbeidh sé sin ina bhuntáiste d'ollscoil agus an teanga cuid den bhuntáiste atá aici. Dá mbeadh céim dochtúireachta ag duine amháin agus céim dochtúireachta ag duine éigin eile ach dá mbeadh Gaeilge ag duine amháin agus nach raibh Gaeilge ag an duine eile - nó dá mbeadh Sínis nó Seapáinis ag duine agus cúrsaí den chineál sin ar bun san ollscoil - cheapfá go mbeadh aitheantas áirithe tugtha sa chóras marcála don scil áirithe sin atá forbartha ag an duine.

Dr. James Browne: Tá sé deacair freagra a thabhairt air sin mar beidh ar an ngrúpa cinneadh a dhéanamh faoin duine sin. Beidh orthu féachaint ar an bpost agus ar riachtanais an phoist. Beidh critéir acu, criteria mar a deirtear i mBéarla, agus marcanna a thabhairt do na critéir sin. Ceapaim féin go bhfuil buntáiste ag duine a bhfuil Gaeilge aige de bhrí go bhfuil tábhacht ar leith ag an nGaeilge san ollscoil. Ceapaim féin go bhfuil, ach ní féidir liom a rá cad a dhéanfaidh an bord measúnachta a bheidh i gceannas ar an gcinneadh.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Chun ceist maidir le hollamh na Gaeilge a chur-----

Dr. James Browne: Is é mo thuairim go bhfuil buntáiste ag an duine sin. Gabh mo leithscéal.

Senator Trevor Ó Clochartaigh: Information on Trevor Ó Clochartaigh Zoom on Trevor Ó Clochartaigh Díreach an cheist a bhí ann maidir le ceapacháin ollamh le Gaeilge sa roinn Gaeilge, an bhfuil aon mhíniú-----

Dr. James Browne: B'fhéidir gur mhaith liom cúpla focal a rá faoi sin. Ar an gcéad dul síos ba mhaith liom a rá gur fógraíodh an folúntas an mhí seo caite agus tá an post anois ar publicjobs.ie. Tá sé ansin. Cad a tharlaíonn san ollscoil nuair a bhíonn folúntas ann? Nuair a bhíonn a leithéid d'fholúntas le líonadh is é polasaí na hollscoile ná próiseas athbhreithnithe a dhéanamh agus a chur i bhfeidhm. Bíonn saineolaithe náisiúnta agus idirnáisiúnta páirteach san athbhreithniú chun macnamh a dhéanamh ar treoir straitéiseach an ábhair agus buneolas a chur faoina fhorbairt amach anseo. Rinneadh é sin agus cuireadh comhairle ar an ollscoil chun an post a líonadh. Cuireadh comhairle orainn faoin sórt duine gur cheart dúinn a fháil don phost sin.

  Caithfidh mé a rá go bhfuil fadhb ag an ollscoil, agus go raibh fadhb ag an ollscoil ag an am sin, ó thaobh airgid de. Bhí líon na mac léinn i ndámh na ndán ag titim go dáinséarach. Bhí orainn postanna a chur ar ceal le cúpla mí. Bhí orainn dul i ngleic leis an déan agus comhairle a fháil uaidh maidir leis na postanna gur cheart dúinn a líonadh. Bhí déan nua againn. Tháinig an déan nua isteach sé nó ocht mhí ó shin. Rinneamar caint leis an duine sin agus rinne sé cinneadh cén postanna ba cheart dúinn a chomhlíonadh. Is é a rinneadh an cinneadh chun duine a fháil don fholúntas seo. Tá an post réidh anois.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal, níor chuala mé. Cé a rinne an cinneadh an folúntas a líonadh?

Dr. James Browne: An ollscoil a rinne an cinneadh ach fuaireamar comhairle ó dhéan na dámh. Sin an post againn. Fuaireamar comhairle ó ghrúpa a chuireamar le chéile chun an rud seo a phlé. Thug sé comhairle dúinn. Ansin, chuamar ar ais don déan. Bhí déan nua againn. Thug sé comhairle dúinn an post a chomhlíonadh. Tá sé á chomhlíonadh anois.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Más féidir liom cur leis an méid a dúirt an t-uachtarán, nuair a bhíonn sé i gceist folúntas a líonadh, bíonn sé mar dea-nós imeachta go ndéantar athbreithniú ar an bpost agus ar an disciplín óna dtagann an post. I gcás na Gaeilge, is dóigh go raibh cúiseanna breise leis an athbhreithniú sin. Tuigeann an choiste go rímhaith, mar pholaiteoirí agus mar Theachtaí a bhfuil spéis acu sa Ghaeilge, go bhfuil go leor céimithe sa tír seo ag teacht amach le céimeanna onóracha agus nach bhfuil ar a gcumas cómhrá a dhéanamh trí mheán na Gaeilge. Tá bliain bhreise le dul leis an gcéim atá againne a bheas bunaithe ar an gcaint, ar an módh cumarsáide agus ar na scileanna beochumarsáide a bheidh ag teastáil amach anseo. Sin cúis breise amháin go raibh orainn an t-athbhreithniú sin a dhéanamh ar an ollúnacht agus ar an bpost.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Mar chuid den phróiseas a bhaineann le líonadh an phoist b'éigean plean gnó a réiteach a mhíneodh cén treo a bheadh faoin ndisciplín agus cén treo a bheadh faoin nua-Gaeilge mar roinn. Ní bhaineann an cúram liomsa go díreach ach mar chuid den phróiseas sin cuireadh céim nua i dtoll a chéile i gcomhar linn féin, idir roinn na Gaeilge agus an t-acadamh, agus is é an toradh a bhí air na go mbeadh bliain bhreise leis an BA sa Ghaeilge.  An toradh atá air ná go mbeidh bliain bhreise leis an BA sa nGaeilge agus go bhfuilimid ag díriú isteach ar chumas teanga. Chuireamar romhainn é seo sa bhliain 2014. Tá sé i gcroílár straitéis na hollscoile go mbeidh na mic léinn seo ag caitheamh tréimhse sa Ghaeltacht nó seimeastar Gaeltachta. Beidh socrúcháin oibre teanga-bhunaithe ina dhiaidh sin, rud a chuirfidh le hinfhostaíocht na mac léinn, táimid ag súil. Bhí sé sin mar chuid den phróiseas pleanála. Bhain an plé tamall maith míonna amach, is fíor sin. Mar chuid den phróiseas athbhreithnithe, thacaigh muid go láidir go líonfaidh an post agus rinneadh an moladh sin. Tá an post fógraithe faoi dheireadh.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tógfaimid ceisteanna ón Teachta Muíneachán agus ansin ón Seanadóir Mullen.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Tá cúpla ceist agam ag lorg soléiriú. Tá sé soiléir dom go bhfuil an Ghaolainn an-thábhachtach don choláiste agus go bhfuil sé an-lárnach ann. Mar sin, shamhlóinn go mbeadh sé lárnach sa cheannaireacht chomh maith agus go leanfadh sé go dtí an t-uachtarán. Cad go díreach a spreag an plé agus cathain a thosnaigh an plé ar an ábhar? Luadh go bhfuil slua maith ar an gcoiste lárnach sin atá ábalta a ngnó a dhéanamh as Gaolainn. Nuair a rinneadh plé ar an ábhar, an as Gaolainn nó as Béarla a tharla sé? Cé a bhí chun tosaigh ansin?

Luaigh na finnéithe daonra an choláiste cúpla uair agus go raibh slua maith tagtha ó áiteanna iasachta. Luaigh siad figiúir de thart ar 20%. Cén tionchar a raibh aige sin ar an gcinneadh nó an raibh aon tionchar aige? Bhraitheas ón tslí gur luaigh na finnéithe é go raibh tionchar éigin aige. Ní dóigh liom gur chóir go mbeadh aon tionchar aige sin. Tháinig na daoine sin agus roghnaíodar Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Bhíodar ar lán-eolas gur trí Ghaolainn a bheadh rudaí. D'fhéadfaidís aon choláiste nó tír eile a roghnú, ach níor dhein. Tháinig siad go dtí Gaillimh. Tá an Ghaolainn lárnach ag an gcoláiste. Mar sin, shamhlóinn go rabhadar ag beannú an córas a bhí ann.

Nuair a bhí an plé ag teacht chun críche, an ndearnadh plé ar cén teachtaireacht a bheadh á sheoladh amach ag a leithéid de chinneadh? Tá an unique selling point seo ag an gcoláiste. Agus an t-údarás aniar aduaidh nó ag teacht faoi sin, ar dhein na finnéithe pléigh ar caidé an éifeacht nó díobháil a bhféadfadh a leithéid de chinneadh a dhéanamh ar rud atá chomh lárnach don choláiste?

Dr. James Browne: Tá cúpla ceist ag an Teachta. Cé mhéad duine a bhí á phlé san údarás? Ní raibh mé ag freastal ar an údarás ag an am sin.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Déanfaidh mise an chuid sin den cheist a mhíniú. Ar ndóigh, ní raibh an t-uachtarán ann mar ní thiocfadh leis a bheith i láthair. Bheadh coimhlint aige, is dócha. Thig liom a rá gur thosaigh an próiseas i mí na Samhna. Níor deimhníodh nó cláraíodh an reacht go dtí mí Feabhra. Bhí an díospóireacht agus an plé ar siúl thar thréimhse cheithre mhí agus thar cheithre chruinniú de chuid an údaráis san iomlán. Chuir an Teachta ceist faoi conas mar a oibríonn sé. Tabharfaidh mé achoimre beag dó. Achan am a mbíonn folúntas na huachtaránachta le líonadh, déantar athbhreithniú ar an gcomórtas a ritheadh an uair dheireanach. Go minic, bíonn go leor anailíse ar chomhad leis an díospóireacht sin a thacú. B'shin an áit a thosaigh an t-údarás. Mar eolas don choiste agus ar eagla nach dtuigtear seo, chuala an coiste go bhfuil 40 duine ar údarás na hollscoile. Ina measc, tá seachtar polaiteoir logánta nó réigiúnta nó comhairleoirí contae, ionadaithe an Aire Oideachais agus Scileanna féin, lucht acadúil agus riaracháin na hollscoile, céimithe nó iarchéimithe ollscoile, mic léinn agus ionadaithe ó eagraíochtaí seachtracha difriúla. Mar shampla, mar a luaigh mé cheana, tá duine amháin ó Údarás na Gaeltachta ar an údarás. Chomh maith leis sin, tá ionadaithe ó earnáil nó ó dhomhan na n-ealaíon. Tá iliomad grúpaí agus daoine a bhfuil spéiseanna difriúla acu ar an údarás.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Tá sé soiléir go maith go mbeadh an Ghaolainn in uachtar ann agus go mbeadh lucht na teanga go tréan ann-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: D'iarr an Teachta ceist an raibh aon chuid den phlé seo trí Ghaeilge. Bhí. Ní raibh an oiread sin de, le bheith fírinneach faoi. Ní theastaím uaim aon rud eile a dhíol leis an Teachta. Caithfidh mé a bheith ionraic, ach bhí cuid den phlé trí mheán na Gaeilge.

Dr. James Browne: Bhí ceist ag an Teachta faoin éagsúlacht san ollscoil. Caithfimid a rá nach ollscoil réigiúnda í Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Caithfimid dul in iomaíocht go domhanda. Caithfimid mic léinn agus foireann a mhealladh ó thíortha éagsúla. Tá sé sin fíor-thábhachtach dúinn agus tá sé fíor-thábhachtach freisin do Ghaillimh agus do iarthar na hÉireann go mbeadh muid in ann é sin a dhéanamh. Is é sin an fáth go bhfuilimid ag cur béim air sin. Caithfimid an rud céanna a dhéanamh leis an uachtaránacht. Caithfimid a bheith cinnte go bhfuilimid in ann an duine is fearr a fháil. Ag an am céanna, caithfimid a bheith cinnte go mbeidh dualgais ar an duine sin agus go mbeidh tacaíocht á thabhairt aige nó aici do na dualgais mar aon leis an nGaeilge a chur chun cinn.

Tá an ceart ag an Teachta. Tá USP againn ó thaobh na Gaeilge de agus tuigimid é sin. Bhí mise ag freastal ar an gcomhairle acadúil nuair a bhí an díospóireacht ann faoin reacht seo. Bhí mise i mo chathaoirleach air. Mar a dúirt mé cheana, ní raibh éinne sa gcomhairle acadúil nach raibh báúil don Ghaeilge. Ní raibh éinne sa chomhairle acadúil nár thuig cé chomh tábhachtach is atá an Ghaeilge don ollscoil agus nach raibh sásta tacaíocht a thabhairt don Ghaeilge. Táim fíor-chinnte faoi sin. Is é sin an rud is tábhachtaí domsa: go bhfuil foireann uilig na hollscoile aontaithe faoi seo. Bhí beagnach 50 duine ag freastal ar an gcomhairle acadúil. Ní raibh ach duine amháin a bhí sásta a lámh a chur suas le rá nach raibh sé sásta leis an gcóras nua atá ag teacht isteach leis an reacht seo. Bhí daoine eile agus b'fhéidir go raibh deacrachtaí acu leis na sonraí, ach maidir leis an bprionsabal, ní raibh ach duine amháin ag an gcruinniú sin a bhí sásta a rá go raibh sé go hiomlán i gcoinne an chórais nua. Ceapaim féin go bhfuil sé thar a bheith tábhachtach go dtuigeann foireann na hollscoile, an chuid is mó acu nach bhfuil Gaeilge acu, an tábhacht atá ag baint leis an nGaeilge agus go bhfuil siad sásta a rá go poiblí go bhfuil siad sásta tacaíocht a thabhairt don Ghaeilge.

Beidh an advert sna páipéir i gceann cúpla mí nó mar sin. Níl a fhios agam cén am. Beidh an tús áite atá ag an nGaeilge san ollscoil agus an tábhacht atá ag baint leis soiléir do gach iarrthóir don phost. Tá an tábhacht atá ag baint leis an nGaeilge soiléir ón reacht. Cé nach bhfuil aon sórt róil agam ó thaobh an phoist seo de, tá mé go pearsanta sásta go bhfuil stádas maith ag an nGaeilge san ollscoil agus go mbeidh sa todhchaí.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Glacaim leis gur aithníodh cé chomh lárnach is atá an Ghaolainn mar USP don choláiste. Mar sin, cén plé a rinneadh ar an díobháil a bhféadfadh a leithéid de chinneadh a dhéanamh? Cén plé a rinneadh ar cén sórt droch-theachtaireacht a bheadh á sheoladh amach lena leithéid de chinneadh?

Dr. James Browne: Níl aon dabht ach go bhfuil fadhb againn leis an rud sin. Tá sé thar a bheith deacair an teachtaireacht seo a chur ar fáil, ach ceapaim féin go bhfuil sé thar a bheith tábhachtach go mbeadh straitéis maith ag an ollscoil. Is é sin an rud is taitneamhaí domsa. Táim ag féachaint anois ar an Teachta Ó Cuív agus an obair a rinne sé blianta ó shin air seo.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ar deineadh plé ar-----

Dr. James Browne: Tá mé ag caint faoin obair a rinne sé nuair a rinne sé leasú ar an Acht.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ní dhearna mé sin. Ní dhearna mé. An b'fhéadfainn iarraidh ar an uachtarán, a Chathaoirligh? Rinne an t-Oireachtas leasú.

Dr. James Browne: Tuigim é sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ní raibh mise mar Aire i gceannas oideachais ag an am. Ba í an Roinn Oideachais agus Scileanna agus an tAire Oideachais agus Scileanna a stiúir é trí Tithí an Oireachtais, ní mise. Ba chinneadh Rialtais é. Bhí mé sa Rialtas ag an am, ach ní raibh aon bhaint pearsanta agam leis.

Dr. James Browne: Tuigim é sin agus gabh mo leithscéal faoi sin ach ceapaim féin go raibh tú an-bháúil don-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal. An féidir libh díriú isteach ar na ceisteanna agus na freagraí gan dul ar strae?

Dr. James Browne: Tá mé tar éis dul ar strae faoin gceist. Cad é an cheist arís? Gabh mo leithscéal.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ar deineadh plé ar an droch-theachtaireacht nó an droch-chlú go bhféadfadh a leithéid de chinneadh a tharraingt?

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé, ní raibh mé ag an gcruinniú.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Seans go gcabhróidh sé seo leis an Teachta. Nuair a pléadh an rud seo go cuimsitheach ag leibhéal an údaráis féin, ní raibh ach triúir as an 40 nach raibh i bhfábhar an chinnidh seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An raibh an 40 i láthair?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Yes. De gnáth bíonn mór-thromlach na mball i láthair.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tuigim é sin ach tá tú ag lua-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Bhí ceithre chruinniú ann. Athraíonn an tinreamh ó chruinniú go cruinniú.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Nuair a deir tú nach raibh ach triúir nó ceathrar as 40, chun a bheith cruinn, ní raibh an 40 ann.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Mar a deireann-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly B'fhéidir go bhfuil mé mícheart, ach sin an rud a chuala mé.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Bhí ceithre chruinniú ann san iomlán. De ghnáth, bíonn tinreamh ard go leor ag na cruinnithe sin. Ní bhíonn sé sin amhlaidh maidir leis an bhfóram eile a luadh roimhe seo. Sin an chomhairle acadúil. Bíonn an tinreamh an-ard ag an údarás de ghnáth. Níl mé ag iarraidh caitheamh anuas ar duine ar bith, just tá mé ag tabhairt na fíricí don choiste. Sin an méid a bhí i gcoinne an chinnidh.

Luaigh an Teachta rud eile agus - mar a dúirt an Cathaoirleach nár fhreagair muid na ceisteanna cuimsitheach go leor - luaigh an Teachta na meáin ansin. Tá cúis mhaith ann nach dheachaigh muid os comhair na meáin roimhe seo. Tá córas ar leith ann le reacht a ghiniúint nó a chumadh agus é a dheimhniú nó a fhaomhadh. Caithfimid bheith airdeallach ar sin. Tá an próiseas sin cláraithe in Acht na nOllscoileanna féin. Tá an reacht cláraithe anois. Chomh maith le sin bhí fhios againn go mbeidh orainn, agus go nglacfaimid le cuireadh an choiste féin, dul os a chomhair, so níor theastaigh muid mórán a rá roimhe sin. Táimid breá sásta dul amach as an gcruinniú seo agus cinneadh an údaráis féin a chosaint mar fheidmeannaigh a bhfuil an cúram orthu an rud sin a chur i gcrích. Níl duine ar bith anseo ag iarraidh dul i bhfolach taobh thiar den údaráis nó taobh thiar de sceach. Ná bímís in amhras faoi sin.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ní hea easpa preasráitis nó aon rud a bhíos ag díriú air ach, b'fhéidir, an íomhá nó an blas a bheith ag a leithéid de chinneadh agus go bheadh an Ghaolainn á tarraingt siar ón duine lárnach sa cheannaireacht i gcoláiste ina mbeadh an Ghaolainn chomh tábhachtach.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá pointe foirfe á dhéanamh ag an Teachta. Thig leis amharc air ar an dóigh sin. Is cinnte gur pléadh é mar phointe mar chuid den díospóireacht. Tá sé sin fíor, ach i ndeireadh an lae, níor ghlac formhór an údaráis leis an bpointe sin. An rud a theastaigh uathu ná go mbeadh an cómortas seo chomh oscailte agus ab fhéidir. B'in an chúis gur chinn siad ar an gcinneadh.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen I dtosach báire, ba mhaith liom fáilte a chur roimh na finnéithe agus mo bhuíochas a ghabháil leo as bheith anseo. Is duine mise freisin a bhain taitneamh agus tairbhe as mo laethanta ollscoile i nGaillimh. Táim fíor-bhuíoch dairíre as na deiseanna a bhfuair mé i UCG, mar a bhí aithne ar an gcoláiste ag an am, ach go háirithe na buntáistí agus an tairbhe a bhain mé as na deiseanna a bhfuair mé ó thaobh cur le mo chumas sa Ghaeilge labhartha mar mhac léinn nach raibh Gaeilge á déanamh agam mar ábhar ollscoile - ní go hoifigiúil ar aon nós.

Tá mé an-amhrasach faoin gcinneadh seo. B'fhéidir gur féidir liom é seo a thógáil ceist ar cheist le go dtuigim i gceart. Gabh mo leithscéal nach bhfuil fhios agam, ba chóir go mbeadh fhios agam, ach an ndúirt an t-uachtarán nach raibh vóta ag an uachtarán ar an gcoiste rialaithe nó ar an údarás de gnáth? Sa chás seo, an raibh sé ann? Ar chaith sé vóta? Muna raibh sé ann, cén fáth?

Dr. James Browne: Ní raibh mé ann, mar tá an údarás ag plé le mo phost. Tá mé sórt conflicted, mar a dhearfá.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Bhuel tá siad ag plé lena chomharba, ní leis a phost féin.

Dr. James Browne: Tá an ceart ag an Seanadóir ach sin an cultúr san ollscoil. An cultúr atá againn ná nach mbeadh aon sórt róil agamsa i mo chomharba.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen An nglacann Dr. Browne leis gur féidir idirdhealú a dhéanamh idir an coincheap sin - nár chóir go mbeadh lámh aige sa phróiseas ina gceapfar a chomarba - ach gur cheist mór polasaí é seo i ndairíre? Nach ceart go bhféadfaí a rá go raibh gá lena cheannaireacht ar thaobh amháin nó ar thaobh eile den cheist seo? Tá fhios agam go bhféadfaí a rá go mbeadh saghas tionchair indíreach ag Dr. Browne, cur i gcás, dá mba rud é go raibh sé ag iarraidh an Ghaeilge a choimeád mar riachtanas. Ag an am céanna, nach mó an tábhacht a théann leis an gá le ceannaireacht a thabhairt maidir leis an gceist seo? Ní bhaineann sé, i ndairíre, lena phost ach leis an bpróiseas. Ní leis an gceapacháin féin ach leis an bpróiseas ina gceapfaí uachtarán na hollscoile amach anseo.

Dr. James Browne: Tuigim an cheist agus rinne mé sórt idirdhealú ar sin liom féin, ach i ndeireadh na dála an cultúr san ollscoil ná nach mbeadh aon sórt róil ag uachtarán na hollscoile ina chomharba. B'fhéidir nach bhfuil sé sin ceart, ach sin mar atá sé. Chuir an Seanadóir ceist faoi modh oibre na hollscoile agus an vótáil agus mar sin de. B'fhéidir gur cheart go ndéarfaidh Mr. Ó Conluain cúpla focal faoi sin. Tá sé seo fíor-thábhachtach i mo thuarimise.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Chuir an Teachta ceist mhaith, más féidir liom é sin a rá.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Níl ionam ach Seanadóir faraor.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Gabh mo leithscéal. Amach anseo, b'fhéidir.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Sa Teach is tábhachtaí.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Thug an t-uachtarán a fhreagra don Seanadóir. B'fhéidir go bhfuil freagra difriúil agamsa. Tá mise freagrach as cúrsaí rialachais san ollscoil agus dá mbeadh sé i gceist go mbeadh tionchar ar bith ag an uachtarán atá ag imeacht ar a chomharba atá ag teacht isteach, bheadh rud éigin le rá agam fadúda sin, mar tá coimhlint ansin. Nuair a bhí an scéal seo á phlé ag leibhéal an údaráis, d'iarr mé ar dhaoine difriúla, a dúirt go raibh suim acu sa phost, nó a mbhféidir go raibh suim acu sa phost, an seomra a fhágail ar mhaithe leis an gcoimhlint sin a sheachaint. Tá mé lán-sásta cinneadh mar sin a chosaint ó thaobh an rialachais de.

Maidir le cúrsaí vótála, níor chaitheadh aon vóta ar an gcaoi seo. Thig leat an cheist a chur go tuige. Ar bhealach, tá sé an-bhunúsach. Tá sé simplí go leor. De réir Acht na nOllscoileanna féin, agus tá mé ag caint ar mhír 12 atá i gcroílár Sceideal 3 taobh istigh den reachtaíocht sin, caithfear gach ceist atá le réiteach ag cruinniú an údaráis a dhéanamh le chomhthoil. Caithfear é a dhéanamh ar bhonn comhthuisceana agus ar bhonn comhthoile. Sa chás nach mbíonn sé indéanta an sprioc sin a bhaint amach nó an cruinniú a reachtáil ar an dóigh sin, is féidir vóta a chaitheamh ar an gceist atá idir láimhe le toil an chathaoirligh. Tá sé dothuigthe go dtarlaíonn sé sin go heisceachtúil. Tá mise seacht mbliana sa phost mar rúnaí na hollscoile agus níor tharla sé ach uair amháin le linn m'amsa, gur chaitheamh vóta ar rud ar bith a bhí á phle ag an údarás.

Sin an gríosadh. Sin an fhoclaíocht. Sin an cúram atá leagtha amach mar chuid den reachtaíocht agus tá sé mar iachall orainn chloígh le sin.  Ní caitear vótaí ar cheisteanna de gnáth.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Ceangailte leis an gcéad ceist, nach rachaidh sé leis an loighic, mar sin, gur chóir go bhfanfadh aon duine eile a d'fhéadfadh a bheith ag cur isteach ar an bpost amach anseo, cur i gcás ionadaí ón bhfoireann acadúil ar Údarás na hOllscoile, amach ón gcinneadh freisin? Nár chóir go bhfanfadh dá mbéadh siad chun an eiseamláir sin a leanúint?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Ag an bpointe seo ní heol domsa cé a bheas mar iarrthóirí amach anseo. Ar bhealach táimid ag braith ar an duine féin agus a choinsias féin. Thig liom a rá leis an Seanadóir gur fhág daoine an seomra nuair a bhí na ceisteanna seo faoi chabidil againn.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Is mó an seans go mbeadh siadsan ag cur isteach ar an Dáil. Ar aon nós, fágfaimid an cheist sin. Níl mise i bhfad ar an gcoiste seo ach tá go leor cloiste agam cheana féin faoin difear idir an dlí atá ann, Acht na dTeangacha Oifigiúla agus araile, agus an neamhaird a dhéantar ar an dlí ag an am céanna - an teip atá ar scéimeanna teanga agus mar sin de. Is léir go bhfuil an Coimisinéir Teanga, an fear bocht, agus a fhoireann cráite. Nílim ag rá go bhfuil ag teip ar an gcoláiste. Is léir go bhfuil an-chuid rudaí maithe ag dul ar aghaidh in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, ach ag an am céanna, is léir an fhadhb maidir le chur chun cinn na Gaeilge sa tír seo. Muna bhfuil rud ceangailte agus sáite sa dlí titeann an lug ar an lag de réir a chéile.

Feicim na fine words, agus níl aon easpa measa ann, agus feicim an méid atá ráite faoin mbéim nua maidir le ceannaireacht láidir a thabhairt. Ag an am céanna ceapaim gur cheart, ar a laghad, go mbeadh ar an té a cheapfar an Ghaeilge a fhoghlaim, agus caighdeán áirithe a bhaint amach, laistigh de trí bliana nó mar sin. Nach léireodh é sin go bhfuil an t-iarrthóir daingean faoin rud seo? Tagann an ceannaireacht ón mbarr. Ní cheart go mbeadh an Gaeilge i gcoinne iarrthóra ach tá faitíos orm faoin riail nua seo. Ní féidir mórán níos mó a rá ar féidir le a bheith daingean faoi. Táim ag ceapadh gurb ionann é agus easpag a cheapadh agus é ina aindiachaí nó, b'fhéidir, duine ar bheagán diagachta.

Nach fíor gur chóir go mbeadh riachtanas ar an duine an Ghaeilge a fhoghlaim, más Seapánach nó Francach a cheapfar sa phost? Má cheapfar Éireannach sa phost agus nach bhfuil an Ghaeilge aige nó aici, nó fiú an toil an Ghaeilge a fhoghlaim laistigh de thréimse áirithe, nach léir nach bhfuil sé nó sí dairíre faoi thodhchaí na Gaeilge? Nach vótá mímhuiníne i dtodhchaí na Gaeilge atá ann?

Dr. James Browne: Ceist fíor-shuimiúil é sin agus rinneamar plé ar an gceist sin ag an gcomhairle acadúil. Bhí beirt nó triúir ann a raibh sásta an cur chun cinn sin a chur ar fáil dúinn. Rinneamar plé air. An deacracht atá ann ná tá sé thar a bheith deacair rud mar sin a chur i gcrích ó thaobh HR de.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Gabh mo leithscéal.

Dr. James Browne: Ó thaobh human resources agus ó thaobh conartha de, tá sé thar a bheith deacair rud mar sin a chur isteach i gconradh agus iachall a chur ar duine caighdéan éigin Gaeilge a bhaint amach tar éis cúpla bliain. Tá sé sin thar a bheith deacair.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Cén fáth? Nach "condition subsequent" é?

Dr. James Browne: Sin an chomhairle a fuaireamar ó na daoine ó HR. Níl sé sin ag tarlú san ollscoil seo amháin ach féach ar cad atá ag tarlú sa Bhreatain Bheag. Tá an fhadhb céanna acu in ollscoileanna mar Aberystwyth agus Bangor. Tá siad ag déanamh an rud céanna agus atá muidne á dheanamh. Tá siad ag cur, mar a dhéarfá, moral obligation ar an uachtarán nua muna bhfuil Breatnais aige, nó an Ghaeilge i gcás na hollscoile seo. Tá siad ag cur - ní hiachall air - ach moral obligation air nó uirthi meascán Gaeilge a labhairt agus a fhoghlaim.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen An dtarlaíonn sé riamh? B'fhéidir nach dtarlaíonn sé sin sa saol acadúla. Gabh mo leithscéal arís nach bhfuil an freagra ar eolas agam sula gcuirim an cheist, mar a mholtar-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly A Sheanadóir, an féidir leat ceist a chur? Lean ar aghaidh, ach ceisteanna a chur amháin. Tiocfaidh mé ar ais chugat. Lean ar aghaidh. Má tá ceist, nó tuilleadh ceisteanna, cuir iad.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Tá an cheist dheireanach sin ceangailte leis sin. An dtarlaíonn sé riamh insan saol acadúil go gceaptar daoine i bpost áirithe ar an gcoinníoll go bhfaighfidh siad máistreacht nó dochtúireacht laistigh de thréimse áirithe?

Dr. James Browne: Ní dóigh liom é. B'fhéidir go rinneadh é sin blianta ó shin ach níl sé á dhéanamh anois. Ní dóigh liom gur féidir an coinníoll sin a chomhlíonadh. Tá mé réasúnta cinnte faoi sin.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Cuirim buíochas le Dr. Browne.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal as chur isteach ar an Seanadóir. Má tá ceisteanna eile aige tiocfaidh mé ar ais chuige.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cuirim míle fáilte roimh na finnéithe. Tá plé an-bhunúsach agus an-tábhachtach á dhéanamh tráthnóna. Ó tharla go bhfuilimid i dTithe an Oireachtais, an áit a dhéantar dlí na tíre, is dóigh liom gur cheart dúinn breathnú siar ar céard a deireann an dlí a d'achtaigh an Teach seo sa bhliain 2006. Is é an dualgas a leagadh ar an ollscoil ag an am seo ná "The governing authority of the College shall ensure that one of the principal aims for the operation and development of the College set out in each strategic development plan ... is the provision of education at the College through the medium of the Irish language". Cuimhnigh céard atá ráite, "through the medium of the Irish language". Níl siad ag caint ansin sa reachtaíocht ar mhúineadh na Gaeilge. Tá siad ag caint ar mhúineadh trí Ghaeilge is é sin cúrsaí, nach cúrsaí Gaeilge iad, a mhúineadh trí Ghaeilge. Bhí sé sin le déanamh ag leibhéal na bunchéime agus na hiarchéime.

Caithfidh mé a adhmháil, sa bplean straitéiseach 2003 agus 2008, deirtear go bhfuil sé mar thosaíocht straitéiseach ag an ollscoil struchtúir agus cur chuige nua a fhorbairt chun tacú le forbairt inmhartana an teagaisc agus gníomhaíochtaí taighde trí Ghaeilge. I dtaca leis seo deirtear go nglacfar céimeanna agus leagtar amach iad.

Sa phlean straitéiseach 2009 agus 2014, leanadh an múnla céanna. Spéisiúil go leor, sa bhliain 2015, nuair a leagadh amach an plean straitéiseach 2015-2020, ba léir, in ainneoin an dlí - cuimhnigh is dlí na tíre é, ní raibh rogha ag an ollscoil, ní mian atá ann ach dualgas reachtúil - in ainneoin sin ar fad is léir go bhfuil tarraingt siar ar an tiomantas seo cúrsaí nua céime agus iarchéime a chur ar fáil trí mheán na Gaeilge. Mar shampla, sa slat tomhais reatha a leagtar síos ar leathanach 43 don mhír faoi phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta, níl aon tagairt le fáil do chúrsaí nua iomláine a chur ar fáil trí Ghaeilge. Tá na slata tomhais atá luaite bainteach den chuid is mó le breis cúrsaí a chur ar fáil sa Ghaeilge féin agus do ghearrchúrsaí Gaeilge a chur ar fáil d'ábhair oidí, cúrsaí atá tánaisteach don aidhm seo, mar a luadh cheana. D'athraigh an bhéim ó bheith ag múineadh trí Ghaeilge, an dualgas reachtúil, go múineadh na Gaeilge, nach duagas reachtúil é. Loic siad ar an dualgas reachtúil.

Feicfimid an cúlú céanna san athrú a rinneadh ar statute Acadaimh na hOllscolaíochta Gaeilge i 2016. Nuair a bhunaíodh an t-acadamh sa bhliain 2004, leagadh cúram orthu mar seo.  Ba í feidhm Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge ceannródaíocht a léiriú agus a spreagadh trí ghníomhaíochtaí acadúla i measc pobal na Gaeilge, sa Ghaeltacht agus lasmuigh de, a chuirfidh le forbairt shóisialta, cultúrtha, eacnamaíochta agus teanga an phobail sin agus na tíre trí chéile. Chuige sin, beidh Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge freagrach, faoi údarás na hollscoile, as forbairt inbhuanaithe a dhéanamh ar chúrsaí ollscoile, ar thaighde agus ar sheirbhísí agus ar ghníomhaíochtaí ollscoile trí mheán na Gaeilge agus iad sin a sheachadadh agus a riaradh. D'éirigh go maith le sin. Bhí siad ag éirí go maith. Bhí sé chúrsa iarchéime agus trí chúrsa fochéime ann a bhí á reachtáil go hiomlán trí Ghaeilge. Nílim ag caint ar mhúineadh na Gaeilge. Bhain an t-acadamh cáil náisiúnta amach. Bhí 130 mac léinn ag déanamh cúrsaí iarchéime. Bhí 123 mac léinn ag déanamh cúrsaí fochéime.

Go tobann anuraidh tháinig an dara athrú. Is éard an rud a fheictear san athrú, ó thaobh plean straitéiseach na hollscoile agus an bhéim reachtúil a bhí leagtha orthu de, ná rinneadh leasú ar an statute a bhaineann le hAcadamh na hOllscolaíochta Gaeilge. Deireann mír 2 don statute go n-aithnítear an t-Acadamh mar institiúid teagaisc de chuid na hollscoile. Cé go ndeirtear chuile áit san ollscoil go bhfuil an ollscoile tiomanta ar thaighde a bheith mar chuid den mhúineadh, níl aon tagairt do thaighde i gceist le ról an acadaimh níos mó. Is ar teagasc na Gaeilge is mó atá an t-údarás ag díriú anois. Mar sin, tá tarraingt siar ollmhór ag an ollscoil ón ndualgas reachtúil atá uirthi.

Cuireann sé iontas orm i gcónaí an chaoi go gceapann daoine nach bhfuil reachtaíocht a bhaineann le Gaeilge dáiríre. Tá rannóg ollmhór dlí agus cearta daonna ag an ollscoil. Shílfí go dtuigeadh an ollscoil, nuair a dhéanann stát daonlathach dlíthe, go bhfuil dualgas ar gach áisíneacht de chuid an Stáit, agus atá ag fáil maoiniú ón Stát, na dlíthe sin a chomhlíonadh.

Mar sin, an cheist atá agamsa ná an bhfuil na finnéithe sásta go bhfuil siad ag comhlíonadh an dlí anois? An bhfuil pleananna acu chun cur leis na cúrsaí atá á dteagasc trí Ghaeilge sa deich mbliana atá romhainn? Cén clár taighde atá acu a bheas ar bun trí mheán na Gaeilge sa deich mbliana atá romhainn? Feictear domsa go bhfuil an ollscoil seo sásta airgead an Stáit a thógáil ach nach bhfuil sí seo ró-dhírithe ar dhlí an Oireachtais a chomhlíonadh. B'fhéidir go bhféadfadh siad an ceist ollmhór sin a fhreagairt.

Dr. James Browne: B'fhéidir go ndéanfaidh mise an chéad iarracht freagra a thabhairt don Teachta, agus b'fhéidir gur cheart ansin do Mr. Ó Braonáin cúpla focal a rá leis. Tá an ceart ag an Teachta. Tá sé fíor-deacair cúrsaí trí mheán na Gaeilge a chur ar fáil. Bí cinnte faoi sin. Níl an fhoireann ann. Níl na téacsleabhair ann. Níl an taighde idirnáisiúnta ann. Tá sé an-deacair. Tá a lan samplaí san ollscoil. Sa roinn ceimice, sa roinn fisice nó sa roinn matamataice, tá b'fhéidir beirt san fhoireann a bhfuil Gaeilge acu agus atá sásta an t-ábhar sin a chur ar fáil trí Ghaeilge. Tá líon na mac léinn atá sásta freastal ar na cúrsaí sin beag ar fad. Tá mé ag caint faoi beirt nó triúir atá sásta freastal ar chúrsaí trí Ghaeilge. Tá sé sin fíor. Ní mhaith liom é sin a rá. Cuireann sé díomá orm, ach tá sé sin fíor. Níl an éileamh ann do na cúrsaí sin. Níl an fhoireann ann chun iad a chur ar fáil agus níl na téacsleabhair agus na hacmhainní teagaisc agus taighde ar fáil. Cuireann sé díomá orm é sin a rá ach sin an fhírinne. Caithfimid déileáil leis an fhadhb sin. B'fhéidir go mba ceart dom anois seans a thabhairt do Mr. Ó Braonáin freagra a thabhairt don Teachta maidir leis an módh oibre atá againne chun déileáil leis an fhadhb sin.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Tá an ceart ag an Teachta Ó Cuív ó thaobh na pleananna straitéiseach a luaigh sé i dtéarmaí 2003, 2008, 2009 agus 2014. Bhí an aidhm sin ag na pleananna. Ní hionann an aidhm a bhí leis na pleananna sin agus an mianaidhm atá sa bplean straitéiseach don tréimhse 2015 go 2020. Tá cúpla údair le sin. An ceann is práinní agus is tábhachtaí acu ar fad ná an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge. D'fhéach muid, ní hamháin san acadamh ach san ollscoil trí chéile, go mbeadh ailíniú chomh dlúth agus ab fhéidir linn a dhéanamh idir an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge agus an plean straitéiseach a bheadh againn féin. Ba í an léamh mion barainneach a rinne muid ar an straitéis sin ná go raibh cumas teanga i gcroílár na straitéise.

Tá an ceart arís ag an Teachta Ó Cuív ó thaobh na hinfheistíochta Stáit, mura mbeadh muid ag cur na n-acmhainní sin i bhfíor-treo na gcuspóirí sin, go mbeadh muid faillitheach agus siléigeach. Ní as ucht mé féin a bheadh á rá, ach sílim go bhfuil plean eisceachtúil againn. Sílim go bhfuil tiomantas aisteach léirithe againn, ní hamháin sa bplean agus sa bhfís ach sa gcur chuige le sin a bhaint amach. Táimid sásta gníomhú. Bhí trácht ag an Teachta ar chúrsaí nua. Le ceithre nó cúig bhliain anuas ní dóigh liom go bhféadfaí a rá nach raibh muid ar thús caidhníochta agus ar thús ceannródaíochta ó thaobh cúrsaí nua a sholáthar, ní hamháin ó thaobh ábhar, ach ó thaobh an gcaoi a gcuirimid ar fáil iad. An dioplóma sa phleanáil agus buanú teanga, an dioplóma sa chultúr dúchais, an BA sa Ghaeilge fheidmheach, an MA sa léann teanga agus an teastas iarchéime-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ní shin ábhar na ceiste. Is é sin múineadh na Gaeilge. Dhírigh mé go sonrach ar chúrsaí trí Ghaeilge. An bhféadfadh an t-uachtarán an cheist seo a fhreagairt? Tá sé ag rá nach féidir leis iad a chur ar fáil. Éiríonn dhá cheist as sin. An ndeachaigh sé, agus ar thuairisc sé, don Roinn Oideachais agus Scileanna nach raibh sé in ann an dlí a chomhlíonadh? Sin uimhir a haon. Uimhir a dó, ar chuir sé aon iarratas réamhchláir nó aon éileamh airgid ag an Údarás um Ard-Oideachas le go bhféadfadh sé an dualgas reachtúil seo a chomhlíonadh? Ag deireadh an lae, leagadh dualgas reachtúil ar an ollscoil. Tharraing sí siar, gan aon údarás ón Teach seo, ón dualgas sin. Ní léir go ndeachaigh sí chuig an Roinn Oideachais agus Scileanna, cinnte ní dheachaigh sí chuig an Oireachtas, agus ní léir fiú an ndeachaigh sí chuig an tÚdarás um Ard-Oideachas. B'fhéidir go bhféadfadh an t-uachtarán insint liom.

Dr. James Browne: Labróidh Mr. Ó Braonáin leis an Teachta anois agus beidh mise sásta caint leis tar éis sin.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Ní mhaith liom a bheith ag bréagnú an Teachta, ach is dóigh gur ceist anailíse í an bhfuilimid ag comhlíonadh an dlí, mar is amhlaidh don Teachta é, nó nach bhfuil. Dar linn go bhfuil. Dar linn go bhfuil an plean atá againn ag teacht leis na cuspóirí ata leagtha amach sa straitéis 20 bliain. Tá comhaontú leibhéal seirbhíse againn leis an an Roinn Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta, agus comhcheangailte le sin tá maoiniú ón Údarás um Ard-Oideachais i leith na hollscolaíochta Gaeilge. Déanaimid tuairisciú mion in aghaidh na bliana ar tháscairí feidhmíochta a n-aontaítear roimh ré. Ó thaobh na hinfheistíochta Stáit, ó thaobh fíor-chuspóirí an phlean straitéisí, ó thaobh a bheith ag cur dualgas na hollscolaíochta Gaeilge chun cinn, d'áiteoinn go láidir go bhfuil gach arbh fhéidir linn a dhéanamh, sna cúinsí a bhí ann, á dhéanamh againn agus nach bhfuilimid ag sárú Acht 2006.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív I gcead do Mr. Ó Braonáin, ní hí an an Roinn Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta a rinne an dlí. Ní haon ceann de na heagraíochtaí a luaigh sé a rinne an dlí.  Is iad an dá Theach anseo a rinne an dlí. Ar ndóigh, ní féidir le héinne breithiúnas deiridh a dhéanamh ar a bhfuil an coláiste ag sárú an Achta nó nach bhfuil, seachas na cúirteanna. Ach, i gcead don fhinné, faighimse deacair é a thuiscint gur féidir le héinne an meabhair atá an finné ag baint as an Act a bhaint as. Nuair a bunaíodh an ollscoil siar in 1929 faoin Acht sin, bhí sé soiléir gurb é an mian a bhí ann ag an am ná go mbeifí ag múineadh go leor ábhar trí Ghaeilge. Nuair a tháinig an ollscoil ag an Rialtas sa mbliain 2006, rinne an ollscoil soiléir don Rialtas ag an am gurb é an mian a bhí acu - rud a scríobhamar sa dlí, a chuireamar faoi bhráid Thithe an Oireachtas agus a ghlac Tithe an Oireachtais leis – was the provision of education of the college through the medium of the Irish language. Ní dóigh liomsa, i gcead don fhinné, go bhféadfadh aon rud a bheith níos soiléire ná sin. Caithfidh mé a rá nach féidir liomsa teacht leis an bhfinné go bhfuil an ollscoil ag comhlíonadh an rud a leag an Teach seo síos. Chomh maith le sin, ní féidir liom glacadh leis go bhfuil sé ag teacht leis an rud a cuireadh faoi bhráid an Rialtais sa bhliain 2006 faoi mhúineadh trí Ghaeilge. Tá sé spéisiúil go raibh sé sna pleananna straitéiseacha-----

Dr. James Browne: Roimhe seo.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív -----roimhe seo agus gur thuig na finnéithe gurb é sin a bhí sa dlí. Ansin, gan cead uaidh an t-aon áit a bhféadfadh cead a thabhairt don choláiste, Tithe an Oireachtais, loic an coláiste é sin.

Caithfidh mé a rá go bhfáiltím go mór roimh an athrú atá déanta ag na finnéithe ar reachtaíocht na hollscoile. Ceapaim gur rud é a bhí in easnamh cheana mar go bhféadfadh Gaeilge a bheith ag duine agus gan an duine sin a bheith báúil leis an nGaeilge. Creidim féin má ghlactar le mo reachtaíocht sa Teach, beidh an dá thaobh den scéal againn: an duine le Gaeilge agus báúil don Ghaeilge. Láidreoidh sé an seasamh a bhí ann go dtí seo ina bhféadfadh duine le Gaeilge gan a bheith báúil le Gaeilge a bheith mar uachtarán. Is ceist do Thithe an Oireachtais é sin agus ní gá é sin a phlé anseo inniu mar go mbeimid ag plé na ceiste sin sa Dáil.

Tá dhá cheistín beag eile agam. Táimid ag caint ar uachtaráin ollscoile – na daoine is meabhraí dá bhféadfaí a shamhlú.

Dr. James Browne: Go raibh maith agat.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Dá dtiocfadh duine isteach an doras ag Dónall Ó Braonáin, cén fhad de dhianchúrsa a thógfadh sé le go bhféadfadh an duine B2 sa Common European Framework of Reference for Languages a bhaint amach?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Is ceist an-mhór í sin. An freagra ar an gceist sin ná ag deireadh na céime BA, is iondúil go mbítear ag súil go bhfuil caighdeán ar a laghad B2.2 bainte amach ar an gcomhchreat ag céimí sa Gaeilge. Braitheann sé ar an bhfoghlaimeoir agus ar an gcumas teanga atá ag an duine sin. Tá sé an-deacair tomhais chruinn mharthanach a dhéanamh ar cén t-achar a ghlacfadh sé teanga a shealbhú ag an leibhéal ar a bhfuil an Teachta ag caint. Bheifí ag caint ar achar bhlianta.

Le filleadh ar an gceist faoin soláthar, agus arís ar ais, ní maith liom a bheith ag easaontú leis an Teachta, ach caithfidh mé a rá nach bhfuil cothrom na féinne ar fáil san anailís atá aige ar an soláthar atá againn. Tá soláthar leathan trí mheán na Gaeilge á chur ar fáil, ní hamháin againne san Acadamh ach ag roinnt ranna eile, cur i gcás roinn na Fraincise agus scoil an oideachais. Tá an soláthar sin ar fáil. I gcead don anailís a rinneadh ar an soláthar atá againne, ní cúrsaí teanga amháin ach réimse den teangeolaíocht fheidhmeach agus réimse den léinn cultúrtha atá i gceist.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cé mhéad cúrsa trí Ghaeilge atá á reachtáil taobh amuigh de fhoghlaim na Gaeilge agus staidéar na Gaeilge trí Ghaeilge?

Dr. James Browne: Tá an máistir gairmiúil san oideachas trí Ghaeilge. Tá cúrsaí ar fáil trí Ghaeilge ach tá sé an-deacair cúrsaí a chur ar fáil sa Ghaeilge, bí cinnte faoi sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ag leibhéal céime leibhéal a hocht, mar shampla, cé mhéad duine atá ag déanamh cúrsa trí Ghaeilge agus ag leibhéal a naoi agus a deich-----

Mr. Dónall Ó Braonáin: Ag leibhéal a hocht, tá 191 duine cláraithe linne-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív No, tá siadsan-----

Mr. Dónall Ó Braonáin: Tá a fhios agam. Tiocfaidh mé ag na sonraí eile. Anuas ar sin, i dtéarmaí chúrsaí eile, tá faoi láthair ag leibhéal fo-chéime 90 duine idir tíreolaíocht, Fraincis agus matamaitic ag foghlaim trí mheán na Gaeilge. Tá 148 ag déanamh oideachais trí mheán na Gaeilge.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An bhfuil na daoine sin ag déanamh an chéim ar fad trí Ghaeilge?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Do lucht an oideachais, tá an cúrsa sin ar fad trí mheán na Gaeilge. Ó thaobh na Fraincise de, déantar an méid a bhaineann le cúrsaí teanga nó ranganna teanga trí Ghaeilge agus Fraincis. Tá leibhéal suntasach creidmeasanna i dtreo na céime ansin é ach ní cúrsa céime iomlán é trí Ghaeilge. I dtéarmaí na tíreolaíochta agus na matamaitice, táimid ag caint ar mhodúil, nó codanna den chúrsa. Ní cúrsaí iomlána trí Ghaeilge iad.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Sin 100 duine, ab ea?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Ag leibhéal fo-chéime, 89 duine.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cé mhéad fo-chéimí atá san ollscoil?

Dr. James Browne: 16,000.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Idir 191 mac léinn sna cúrsaí s'againne agus 89 eile, tá an méid sin ag plé le hábhair trí mheán na Gaeilge, le Gaeilge agus i nGaeilge.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Mar a deirim, níl aon rud ráite sa dlí faoi mhúineadh na Gaeilge sa chás sin. Dúirt an t-uachtarán nach féidir a leagadh síos go gcaithfidh Gaeilge a bheith ag uachtarán agus go mbeadh fadhbanna móra ann. An féidir leis a shamhlú go gceapfaí duine i gceannas ar, mar shampla, TG4, fiú gur eachtrannach atá ann - go deimhin, ní Éireannach atá ann - nó i gceannas ar Údarás na Gaeltachta agus gan Ghaeilge a bheith ag an duine? Nach ndéarfaí nach bhféadfadh an duine sin feidhmiú?

Dr. James Browne: Tuigim é sin, ach nílimid mar an gcéanna le hÚdarás na Gaeltachta.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Dúirt an t-uachtarán go ndúirt HR nach bhféadfaí é a dhéanamh. Ach, d'fhéadfadh na heagraíochtaí sin é a dhéanamh.

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé cheana, tá dualgais ar Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, ó thaobh réigiúin na Gaillimhe agus réigiún an iarthair de. Caithfimid freastal ar a lán dualgas.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tuigim é sin.

Dr. James Browne: Is í an Ghaeilge ceann amháin acu. I mo thuairimse féin, tá orainn an duine is fearr a fháil don phost.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cinnte.

Dr. James Browne: Ach, ag an am céanna caithfimid a bheith cinnte go mbeidh an duine sin báúil agus freagrach as oideachas trí Ghaeilge a chur ar fáil san ollscoil. Ceapaim féin go bhfuilimid á dhéanamh sin. Féach ar na figiúirí atá anseo. Féach ar cad atá ag tarlú-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Is é sin an t-imní atá orm.

Dr. James Browne: Tá an ceart ag an Teachta, gan aon dabht, go bhfuil sé thar a bheith deacair cúrsaí trí mheán na Gaeilge a chur ar fáil mar nach bhfuil an t-éileamh ann. Féach ar cad atá ag tarlú sa chóras CAO. Féach ar líon na mac léinn atá ag iarraidh freastal ar chúrsa trí Ghaeilge. Tá sé an-bheag ar fad. Ní chuireann sé áthas orm é sin a rá, ach is iad sin na facts. Sin mar a bhfuil sé agus caithfimid mar ollscoil déileáil leis sin. Táimid ag déanamh ár ndícheall chun an Ghaeilge a chur chun cinn. Ceapann muidne go bhfuil sé thar a bheith tábhachtach go mbeadh daoine ag teacht amach ón ollscoil, daoine cosúil le cairde Dónall Ó Braonáin, atá in ann Gaeilge a labhairt agus a bhfuil seans acu Gaeilge a fhoghlaim san ollscoil. Táimid ag déanamh é sin. Tá an dioplóma ar fáil do gach mac léinn. Tá cúrsaí ar fáil do gach mac léinn. Táimid ag iarraidh modúil a chur ar fáil do dhaoine i leigheas, i dlí agus in eolaíocht le seans a thabhairt dóibh Gaeilge a fhoghlaim agus a bheith in ann a ngnó a dhéanamh trí Ghaeilge. Is é sin an solution atá againn. Níl sé praiticiúil cúrsaí eolaíochta a chur ar fáil go léir trí Ghaeilge.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Caithfidh mé a rá-----

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé, níl an fhoireann ann, níl an téacsleabhar ann, níl an taighde ann, níl na hacmhainní ann agus, go háirithe, níl na mic léinn ann. Ní chuireann sé sin áthas orm, ach is í sin an fhírinne.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Nuair a bunaíodh Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, coincheap a díoladh liomsa ná gur cineál ollscoile taobh istigh de ollscoil a bhí ann in ionad daoine ag éileamh coláiste tríú leibhéal a bheadh ag múineadh go hiomlán trí Ghaeilge agus a bheadh féin-sheasmach. Tháinig mé ar aghaidh ag an am leis an smaoineamh seo faoin Acadamh gur ollscoil taobh istigh den ollscoil a bheadh i gceist. Ach arís feicimid san athrú a rinneadh sa mbliain 2016 go bhfuil deireadh á chur le sin. Is dóigh liomsa go n-ardaíonn sé seo go leor ceisteanna dúinne mar Bhaill an Oireachtais. An ceart don Stát maoiniú a dhéanamh ar Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge scunscan trí NUIG agus a rá go gcaithfidh sé seasamh nó súfar isteach é agus brisfear é? Mar shampla, bhí orainn faoi dheireadh a rá nach raibh ag éirí le RTE an dualgas reachtúil a bhí orthu i leith na Gaeilge a chomhlíonadh. An gcuimhin le na finnéithe an plé sin ar fad faoi dhaoine ag dul go príosún i ngeall ar dhiúltiú iomlán RTE an dlí a chomhlíonadh? Ar deireadh, bhí orainn teacht agus a rá-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tabharfaimid deis don fhinné an cheist a fhreagairt.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ba mhaith liom an abairt seo a chríochnú. Is é an rud céanna a tharla le Raidió na Gaeltachta agus TG4. B'fhéidir gurb é réiteach na faidhbe ná go gcaithfidh muide smaoineamh an ceart don Acadamh a bhriseadh amach glan as an ollscoil agus a rá le cibé cé cheann de na hollscoileanna ar fud na tíre atá sásta breathnú i ndiaidh an Acadaimh i gceart, go rachaidh siad siúd i bhfeighil an chomhcheangail agus gan a bheith, mar atá ag tarlú, á shrianadh agus á bhriseadh ón rud a bhí i gceist sa bhliain 2003 agus 2004 nuair a bunaíodh é.

Dr. James Browne: An bhfuil cead agam ceist a chur ar an Teachta?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly No, díreach na ceisteanna a fhreagairt. Is féidir leis an bhfinné ceisteanna a chur ach na ceisteanna a fhreagairt ar dtús.

Dr. James Browne: Tuigim é sin. Déanfaidh mé mo dhícheall.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Táimid anseo ó 5 p.m. agus tá súil agam go gcríochnóimid ar 8.30 p.m. Tá na finnéithe ag iarraidh teacht isteach arís.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Is é an Ciarraíoch a fhreagraíonn ceist le ceist eile, an ea?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Má tá eolas ag na finnéithe orm, ba mhaith liom freagraí a fháil. Is é sin mo stíl.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Freagróidh mé cuid de na ceisteanna atá ag an Teachta Ó Cuív. Maidir leis an leasú a rinneadh ar reacht an Acadaimh sa mbliain 2016, bhí roinnt údair le sin. D'athraíodh stádas an Acadaimh ó aonad riaracháin, mar is é sin an stádas a bhí againn san ollscoil, i dtreo institiúide teagaisc. Is é an córas atá ag an ollscoil ná dul i dtreo coláistí a bhfuil líon mór institiúidí agus scoileanna ag feidhmiú faoina scáth. Tá caint faoi láthair faoi réir údarás na hollscoile faoi athruithe struchtúir a dhéanamh ar an ollscoil le go mbeadh b'fhéidir trí chinn de choláistí móra ann agus go mbeadh institiúidí ag feidhmiú faoi scáth an struchtúir sin. Dá bhrí sin, bhí sé fíor-thábhachtach go mbeadh féiniúlacht ag eintiteas ar leith le reachta dá chuid fhéin aige taobh istigh de Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, a dhéanadh freastal ar an ollscolaíocht Ghaeilge.

Maidir leis an moladh agus an cheist a chur an Teachta faoina mbeadh sé inmholta dá ndéanfaí scarúint idir an tAcadamh agus Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, déarfaidh mé an méid seo: ón mbliain 2011 ar aghaidh, chonaic muide, foireann an Acadaimh, an déine is mó a bhuail an tír seo ariamh i dtéarmaí eacnamaíochta. Tá mise go pearsanta fíor-bhródúil as an bhfoireann atá ag obair in éineacht liom, mar, ó shin i leith, tá siad tar éis oibriú ó dhubh go dubh ag iarraidh go mbeadh forbairt inbhuanaithe i gcroílár chuile shórt atá déanta againn. B'éigean dúinn cinnithe an-deacair a dhéanamh, ach leis an gceart a thabhairt don ollscoil, sheas sé le coincheap na hollscolaíochta Gaeilge. Choinnigh muid leis na hionaid ollscoil sa nGaeltacht, ainneoin chuile bhrú i dtéarmaí eacnamúla agus i dtéarmaí rannpháirtíochta mac léinn go ndéanfaí comhtháthú ar an struchtúr taobh istigh de champas na Gaillimhe. Is é sin an dá chleachtas a bhí á bhrú ó shaineolaithe idirnáisiúnta ar an ollscolaíocht orainn, ach rinneamar cinneadh go bhfágfaidh an bonneagar sin slán agus go mbeadh rochtain ag pobal na Gaeltachta ar an ollscolaíocht Ghaeilge. Ba chinneadh an-fhad-bhreathnaíoch a bhí ann ag an am i gcúinsí a bhí fíor-dheacair.

Ní call domsa a mheabhrú do Theachtaí agus do Sheanadóirí sa Teach seo cén laghdú a tháinig ar vóta Roinn na Gaeltachta agus ar vóta an Údarás um Ard-Oideachas sna blianta sin. Ansin, b'éigean dúinne dul ag fuint de réir na mine. B'éigean dúinne dul le samhail eile ar fad a thógáil agus an t-éadach sin orainn.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ag an bpointe seo, ba mhaith liomsa teacht isteach. Ní mór dom a rá go dtéann comhionnanas inscne na bhfinnéithe go mór i bhfeidhm orm. Tá ceathrar fear anseo ón ollscoil. Idir súgradh agus dáiríre, tá ceathrar fear agus níl bean le feiceáil. B'fhéidir go bhfuil sé sin do lá eile.

Ní mór dom a rá gur tháinig cinneadh an údaráis aniar aduaidh orm. Tá cúpla ceist agam. Tá sé ráite go raibh ceithre chruinniú i gceist idir mí na Samhna agus mí Feabhra. Baineann an cur i láthair seo go mórmhór leis an gcinneadh fáil réidh leis an riachtanas Gaeilge don chéad uachtarán eile. Cén fáth go raibh ceithre chruinniú ann idir mí na Samhna agus mí Feabhra?

Dr. James Browne: Tá sé sin an-éasca a fhreagairt.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Chun an cheist sin a fhreagairt, caithfidh mé a mhíniú don Chathaoirleach conas mar a chláraítear reacht san ollscoil. An rud a tharlaíonn-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Chun é a shimpliú, an bhfuil mise iomlán mí-cheart nuair a deirim go raibh an méid sin cruinnithe agaibh mar go raibh raic sna meáin cumarsáide agus sa choiste seo? Ní mór dom an cheist a chur. Is é sin an t-aon rud. Is féidir leis na finnéithe easaontú liom agus níl fadhb ar bith agam le sin. Bhí raic i measc na mac léinn. An é sin an fáth go raibh ceithre chruinniú ann?

Mr. Gearóid Ó Conluain: No.

Dr. James Browne: Níl sé sin ceart ar chor ar bith. Tá sé sin fíor-thábhachtach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay. Tá sé sin ráite agaibh. Níl sé sin ceart.

Dr. James Browne: Tá próiseas againn.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Glacaim le sin. Tá sé ráite. Níl aon ghá dul tríd arís. Tá sé aontaithe. Bhí orm an cheist sin a chur. Tá na finnéithe ag rá go bhfuil mé iomlán mí-cheart agus go bhfuil próiseas ann.

Ar tháinig an raic a bhí sa choiste seo, sna meáin cumarsáide agus i measc na mac léinn aniar aduaidh ar na finnéithe mar fhoireann sa choláiste? An raibh siad ag súil leis?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Ní dóigh liom go raibh raic faoi.

Dr. James Browne: Ní dóigh liom go raibh raic mór faoi.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Bhí raic ar an gcoiste seo maidir leis an gcinneadh. Bhí raic i measc na mac léinn de réir mar a thuigim. Ar tháinig sin aniar aduaidh ar na finnéithe? An raibh siad ag súil le sin?

Dr. James Browne: Tá mise ag obair in ollscoileanna le beagnach daichead bliain. Mar a deirtear, tá a lán tuairimí san ollscoil.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Alright.

Dr. James Browne: Níl mé ag magadh. Tá a lán tuairimí san ollscoil. Mar a dúirt mé, ní raibh mé páirteach sa chinneadh, ach caithfidh mé a rá go bhfuil an ollscoil beagnach d'aon ghuth faoi seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Chuala mé sin. Ní hé sin mo cheist.

Dr. James Browne: Sin é mo thuarim.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An cheist ná, ar tháinig sé aniar aduaidh ar na finnéithe mar fhoireann go raibh muidne mí-shásta leis an gcinneadh? An raibh siad ag súil le sin nó ar tháinig sé aniar aduaidh orthu?

Dr. James Browne: Chun bheith féaráilte, níor cheap mise go mbeadh an raic ann.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An raibh aon duine eile ag súil leis an raic seo?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Tá muide san Acadamh i suíomh ar leith. B'ábhar iontais dúinn an scéal ar fad. Bhí plé cuimsitheach inmheánach ann. Thrácht an t-uachtarán ar ball ar an éagsúlacht tuairimíochta atá san ollscoil. Ní dóigh liom go gcuirfeadh sé iontas ar bhaill den choiste seo cén leagan amach a bhí againne faoin ábhar seo mar fhoireann.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cén leagan amach a bhí agaibh mar fhoireann?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Chuireamar an leagan amach sin le chéile i bhfoirm páipéir isteach nó amach le trí nó ceithre mhíle focal. Chuireamar ar aghaidh na comhairle acadúla é agus pléadh ansin é. Bhí sé chomh cuimsitheach agus ab fhéidir linn. Léirigh an fhoireann trí choinnithe agus aighneachtaí go raibh an-imní orthu faoin gcinneadh agus go raibh an-imní orthu faoin athrú ar an reacht.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An raibh an cháipéis sin i nGaeilge nó i mBéarla?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Réitíodh an cháipéis sin i nGaeilge. Rinneadh é a aistriú é go Béarla agus scaipeadh é ar bhall den chomhairle acadúil le go mbeadh deis ag gach ball den chomhairle acadúil an páipéar a léamh i nGaeilge agus i mBéarla.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Glacaim leis go dtí seo má bhíonn an tAcadamh ag cur comhfhreagrais chuig an meabhránaí, an rúnaí nó an t-uachtarán, go mbíonn sé in ann é a chur i nGaeilge.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Bíonn.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Má ghlactar leis an reacht seo agus má cheaptar duine gan Ghaeilge, beidh athrú ar an gcleachtas sin. Beidh sibh ar fad san Acadamh ag scríobh rudaí i mBéarla le go mbeidh siad intuigthe don té a bheidh i gceannas ar an ollscoil. Tiocfaidh an t-uachtarán amach go dtí an tAcadamh ag labhairt Béarla mura mbeidh Gaeilge aige nó aici. Ó lá go lá, an toradh praiticiúil a bheidh ar an ollscoil iontach Gaelach seo ná nach mbeidh an tAcadamh in ann plé leis an duine seo trí Ghaeilge. Rud a chuireann iontas ormsa, 100 bliain tar éis Éirí Amach na Cásca, ná-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal. Tiocfaidh mé ar ais go dtí an Teachta. Bhí mise i mbun ceisteanna.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá brón orm.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly De ghnáth bím sciobtha go leor le ceisteanna. An raibh an tAcadamh mí-shásta leis an gcinneadh?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Bhí.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay. Maidir leis an gcomhairle a bhfuair an ollscoil nach féidir coinníollacha a chur leis an bpost, cé as a tháinig an comhairle sin?

Dr. James Browne: Tháinig sé ón ollscoil agus ó na daoine san ollscoil a bhfuil saineolas acu faoi rudaí mar seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cé hiad? Nílim ag iarraidh na hainmneacha, ach cé hiad?

Dr. James Browne: Duine den fhoireann bainistíochta.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ar bhreathnaigh an ollscoil ar aon áit eile sa domhan a chuireann coinníollacha le post maidir le teanga, mar shampla, an Fhraincis i gCeanada nó in áiteanna eile? An ndearna an ollscoil aon taighde?

Dr. James Browne: Rinneamar taighde.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Abair liom.

Dr. James Browne: Rinneamar taighde faoin méid atá ag tarlú sa Bhreatain Bheag, i gCeanada, i Holland-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Chuir mé ceist shimplí agus dhíreach maidir le cén taighde a rinne siad faoi choinníollacha a chur leis an bpost leis an nGaeilge a fhoghlaim laistigh de thréimhse ama. An ndearna na finnéithe taighde ar phost cosúil le sin in aon tír eile a chur coinníollacha ann an Fhraincis nó aon teanga eile a fhoghlaim? S'ea nó ní hea.

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé, rinneamar taighde. Tá eolas againn ar cad atá ag tarlú i Switzerland, Holland, sa Bhreatain Bheag agus i gCeanada. Go háirithe, tá eolas againn faoi cad atá ag tarlú sa Bhreatain Bheag mar is í sin an tír is gaire dúinn. Tá mé ag caint faoi na ollscoileanna i Bangor agus Aberystwyth. Tá an modh atá againne mar an gcéanna leis an modh atá acu.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní hí sin an cheist. Is as Gaillimh mé. D'fhreastal mé ar an ollscoil. Rinne mé a lán cúrsaí ann. Níl mé anseo chun caint fúm féin, ach bhí mé an-bhródúil as an ollscoil. Is campas dátheangach é i gcathair dhátheangach ar thairseach na Gaeltachta is mó sa tír, ach tá na finnéithe ag rá go bhfuil siad chun fáil réidh leis an riachtanas Gaeilge a bheith ag an gcéad uachtarán eile. Cén fáth? Mar nach féidir an duine is fearr a fháil má chuireann an ollscoil coinníoll ann Gaeilge a bheith aici, le cúnamh Dé, nó aige. Dar leis an ollscoil, beidh sé sin ró-shrianta. Tá sé deacair glacadh le sin, ach tá sé ráite go neamhbhalbh ag na finnéithe. Chomh maith le sin, tá sé ráite go bhfuil cúrsaí na Gaeilge san ollscoil thar a bheith goilliúnach faoi láthair. Úsáideann na finnéithe an argóint sin le cur lena n-argóint fáil réidh le riachtanas na Gaeilge, seachas le dul i ngleic leis an dúshlán. Ní mór dom é sin a rá. Níor chuala mé aon rud a chuaigh i bhfeidhm orm go bhfuil siad ag dul i ngleic leis an dúshlán, má tá an Ghaeilge i dtrioblóid mar atá luaite anseo.

Críochnóidh mé mar gur thug mé ceithre nóiméad dom féin. Bhí an coimisinéir teanga os ár gcomhair inniu. Níl a fhios agam an bhfuair na finnéithe deis éisteacht leis.

Dr. James Browne: Ní bhfuair.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Is fiú an tuarascáil a léamh i mBéarla nó i nGaeilge. Tá na deacrachtaí maidir leis an scéim teanga agus na scéimeanna éagsúla curtha in iúl go sonrach. Tá gá le rud i bhfad níos foirmiúla agus níos mó brú a chur ar na hinstitiúid chun cloí le na dualgais atá orthu. Tá sibhse ag dul an treo eile-----

Dr. James Browne: Níl sé sin fíor.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Stopfaidh mé ag tabharfaidh mé deis do na finnéithe gan cur isteach orthu. Le dul ar ais go dtí an méid a bhí le rá ag an Teachta Ó Muíneacháin maidir leis an teachtaireacht, dar liom - is féidir mé a fhreagairt - is teachtaireacht thar a bheith diúltach é le cur amach i gcampas dátheangach agus i gcathair dhátheangach ar thairseach na Gaeltachta is mó sa tír go bhfuil an ollscoil ag fáil réidh leis an riachtanas Gaeilge a bheith ag an gcéad uachtarán eile. Mar a dúirt an Teachta Ó Cuív, is duine é sin a bheidh thar a bheith meabhrach le bheith mar uachtarán ar ollscoil atá chomh hard sin sna rangú. Ní chreidim nach bhfuil an ollscoil in ann Gaeilge a chur isteach mar choinníoll agus ní chreidim nár smaoinigh siad ar an teachtaireacht diúltach a bhí siad ag cur trasna. Ní chuirfidh mé isteach ar na finnéithe sna freagraí atá le teacht.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Tá rud beag amháin. Chuirfeadh sé iontas orm dá mba rud é go bhfuair an Coimisinéir Teanga locht ar an ollscoil maidir le cur chun cinn scéim-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní dúirt mé é sin so ná bac le sin. Níor dúirt sé focal faoi sin. Tá mé ag caint go ginearálta maidir le lochtanna nó laigí. Lean ar aghaidh. Níor luaigh sé Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Sula dtáinig mise chun na hollscoile, bhíos ag obair ag leibhéal sinsearach go leor sa Státchóras sa Roinn oideachas agus in áiteanna eile chomh maith. Tá cúlra agamsa i ngluaiseachtaí Gaeilge thart ar an tír. Ach, tuigim go maith go bhfuil na scéimeanna seo curtha le chéile agus dréachtaithe ag eagrais dhifriúla agus go ndearnadh cúlú ar go leor acu thar am. Ní rabhas ag éisteacht leis an gCoimisinéir Teanga so níl a fhios agam caidé a dúirt sé go díreach. Inár gcás, tá scéim teanga na hollscoile i láthair na huaire níos uallmhianaí ná mar a bhí sé blianta ó shin. Chuaigh muidne ar aghaidh lenár spriocanna. Ní dheachaigh muid ar chúl. Tá súil agam nár thagair sé dúinn ar bhealach-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá sé ráite faoi dhó agam nár thagair. Rinne mé pointe ginearálta maidir leis an teachtaireacht.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Maidir leis an phointe a rinne an Cathaoirleach fá dtaobh de na coinníollacha a leagadh síos do phost na huachtaránachta nó gan na coinníollacha a leagadh síos, mar a dúirt mé cheana, chinn údarás na hollscoile an comórtas seo a rith ar an dóigh a bhfuil á rith i láthair na huaire. An chomhairle a thug siad dúinn na gur cheart go mbeadh an comórtas seo chomh hoscailte agus gur féidir. Is ar a bhonn sin a chuaigh muid i mbun gnímh. Is é sin an treoir a tugadh dúinn. Is feidhmeannaigh sinn de chuid na hollscoile. Caithfimid toil an údaráis a chomhlíonadh agus a chur i bhfeidhm, agus b'shin an dearcadh a bhí acu. Nílim ag iarraidh caitheamh anuas ar dhuine ar bith anseo. Tuigim go bhfuil an dá thaobh den argóint ann agus go bhfuil stuamacht ag baint le hargóint an Chathaoirligh. Tá an dá thaobh ann, ach is é sin toil an údaráis agus tá dearcadh eile ar fad acu.

Tagaim ar ais go pointe a luaigh mé tamall ó shin. Níl todhchaí na Gaeilge in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, ag brath ar chumas cainte nó cumas scríofa duine aonair ar bith. Tá an bhéim ar fad sa reacht nua ar cheannasaíocht an duine agus ar conas a thabharfadh an duine seo faoi chás na Gaeilge a fhréamhú, a chur chun cinn, a fhorbairt agus a thacú mar aon le daoine eile a bhfuil an cúram sin ar a nguaillí ar fud na hollscoile. Tá difear an-shuntasach agus substaintiúil idir an reacht mar a bhí agus an reacht mar atá. Ach, tuigim gur tuairim eile é sin. Is féidir dul i ngleic leis an tuairim sin.

Dr. James Browne: Táimid ag caint faoi chúram symbolic, mar a déarfá, agus cúram sonrach. I mo thuairim féin, an rud is tábhachtaí anois ná go bhfuil dualgas reachtúil ar an ollscoil agus ar an uachtarán an Ghaeilge a chur chun cinn. Sin an rud is tábhachtaí. Beidh an t-uachtarán freagrach d'údarás na hollscoile agus beidh an ollscoil freagrach don Dáil agus don chóras dlí na dualgais sin a chomhlíonadh. Tá sé i bhfad níos tábhachtaí go mbeadh straitéis againn agus go mbeadh modh oibre againn ná an Ghaeilge a bheith ag duine amháin. Tuigim an tuairim symbolic. Tuigim é sin, ach is dóigh liom féin go bhfuil cad atá againn anois i bhfad níos fearr.

I mo thuairim, agus tá mé san ollscoil b'fhéidir beagnach 40 bliain anois, tá an Ghaeilge i bhfad níos fearr anois ná mar a bhí sé go dtí seo. Tá i bhfad níos mó daoine ag foghlaim na Gaeilge. Tuigim an rud atá á rá ag an Teachta Ó Cuív agus tá an ceart aige. Tá sé an-deacair cúrsaí leanúnach trí mheán na Gaeilge a chur ar fáil. Táimid ag déanamh ár ndícheall agus beimid ag déanamh ár ndícheall ach tá sé an-deacair.

Bí cinnte go bhfuilimid i ndáiríre faoi seo. Tuigim go bhfuil agóid againn ach ba mhaith liom go mbeadh seans againn níos mó plé a dhéanamh faoi seo agus níos mó míniú a dhéanamh ar cad tá ag tarlú san ollscoil. B'fhéidir gur cheart do dhaoine teacht go dtí an ollscoil agus caint linn agus leis na daoine san Acadamh, Ollamh na Gaeilge, an tOllamh le Sean- agus Meán-Ghaeilge, an meabhránaí, an rúnaí, Dónall Ó Braonáin agus mar sin de agus féachaint ar an bhfoireann atá san ollscoil agus an obair atá faoi lámh acu chun an Ghaeilge a chur chun cinn. Gan aon dabht, táimid dírithe agus tiomanta ó thaobh na Gaeilge de. Bí cinnte faoi sin.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ar a laghad, bheadh sé sin ag teastáil mar is campas dátheangach i gcathair dhátheangach é.

Dr. James Browne: Chun an fhírinne a rá, ní campas dátheangach atá ann. Táimid ag iarraidh é a bheith dátheangach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal. Ní campas dátheangach é?

Dr. James Browne: Chun an fhírinne a rá, níl sé sin fíor. Táimid ag iarraidh é sin a dhéanamh-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá sé sin ar an website. Nach bhfuil?

Dr. James Browne: Sin aspiration - chun a bheith cinnte faoi agus chun a bheith fírinneach faoi.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Sin aspiration?

Dr. James Browne: Táimid ag déanamh ár ndícheall chun go mbeadh an campas dátheangach. Táimid ag cur ar fáil seirbhísí trí Ghaeilge. Tá sé sin fíor. Ach níl Gaeilge ag gach éinne sa champas.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Is é an fhadhb sa tír seo ná go bhfuil an Ghaeilge leochaileach - fíorleochaileach - agus is i ndonacht atá cúrsaí ag dul. Tá sé fíor freisin go dtagann ceannaireacht ón mbarr.

Dr. James Browne: Sea.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Níl amhras orm, agus glacaim go huile is go hiomlán leis, go bhfuil sé i gceist ag an ollscoil an Ghaeilge a chur chun cinn agus a dícheall a dhéanamh chun a chinntiú go ndéanfaidh an chéad uachtarán eile a dhícheall agus mar sin de. Ach an méid sin ráite, níor éist an ollscoil lena shaineolaithe féin maidir le cur chun cinn na Gaeilge agus buanú na Gaeilge. Níl amhras ach go mbeadh aon duine atá bainteach le gluaiseacht na Gaeilge a bhfuil saineolas aige nó aici ar chur chun cinn na Gaeilge i gcoinne a leithéid de chinneadh. Ní 50-50 atá ann. Tá aon duine atá bainteach agus freagrach as cur chun cinn na Gaeilge fíorbhuartha faoin gcéim seo.

Baineann sé seo ní hamháin leis an siombalachas ach leis na fíricí ar an talamh freisin. Tá sé níos deacra cultúr a chur chun cinn in eagraíocht muna bhfuil sé le feiceáil go soiléir go bhfuil, mar a deirtear sa Bhéarla, skin in the game ag an t-é atá ag an mbarr. Sin an fáth go dtéim ar ais ar an gceist a chur mé ar an bhfinné - tá sé ardaithe ag an gCathaoirleach freisin - maidir le riachtanas agus go mbeadh sé riachtanach go gcuirfeadh duine feabhas ar an Ghaeilge atá aige nó aici agus go ndéanfadh sé nó sí iarracht ar leith.

Tá dhá cheist agam. Luadh an Bhreatain Bheag. Tá na finnéithe ag rá go bhfuil ollscoil láidir dhátheangach sa Bhreatain Bheag agus nach bhfuil sé mar riachtanas go mbeadh an Breatnais mar theanga ag an duine nó go ndéanfadh sé nó sí cúrsa sa Bhreatnais fiú. Tá siad ag brath air sin. Is féidir a rá, áfach, go bhfuil an Breatnais i bhfad níos láidre ná mar atá an Ghaeilge.

Dr. James Browne: Tá an ceart ag an Seanadóir.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Tá an Ghaeilge níos leochailí.

Dr. James Browne: Tá an ceart ag an Seanadóir.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Mar sin, ní dóigh liom go bhfuil an eiseamláir sin úsáideach. De réir mar a théann an Ghaeilge i laige, is mó an riachtanas ar chóir a bheith ann le go mbeadh an cultúr daingnithe. Mar sin, cuirim ceist: An bhfuil ar aithne na bhfinnéithe ollscoileanna ina bhfuil sé riachtanach go mbeadh an teanga mionlach ag an uachtarán nó ina bhfuil riachtanas air nó uirthi cúrsa a dhéanamh?

Tá an dara cheist atá agam ceangailte leis an gcéad cheist. Luadh go ndúirt lucht HR go mbeadh fadhb ann.

Dr. James Browne: Sea.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Nílim ag rá gur Sir Humphrey atá i gceist lena leithéid d'fhreagra ach ní dúirt an finné gur fadhb ó thaobh an dlí atá i gceist. Dúirt sé go ndeir lucht HR go bhfuil fadhb ann. Cad é an fhadhb agus cén fáth nach mbeadh an creativity ag an ollscoil dul i ngleic leis an bhfadhb sin? Is léir go mbeidh go leor dualgas ar an gcéad uachtarán eile. Beidh ról le comhlíonadh aige nó aici. Cén fáth nach bhféadfaí a chinntiú go mbeadh mar dhualgas air nó uirthi go ndéanfadh sé nó sí méid áirid uaireanta de chúrsa? Rinne an Teachta Joe McHugh é nuair a cheapadh mar Aire Stáit é agus léirigh sé go raibh sé d'fhreagracht. Tá a fhios agam go ndearna sé é dá thoil féin é agus bheadh rudaí difriúla anseo ó thaobh an daonlathais de. Bheadh ceist bhunreachtúil, b'fhéidir, ag baint leis dá ndéanfaí iarracht é a chur sa dlí go mbeadh air Gaeilge a bheith aige. Ba léir go raibh sé cuí go ndéanfaí é go deonach.

Tá dualgas mór ar an ollscoil, áfach, mar chosantóirí na Gaeilge sa tír ar leibhéal acadúla. Dúirt an finné nach amháin coláiste réigiúnda an ollscoil ach coláiste náisiúnta le fís náisiúnta agus idirnáisiúnta. Sin an fís atá againne mar is í an Ghaeilge an phríomhtheanga oifigiúíl sa tír seo. Tá an Ghaeilge aitheanta go hidirnáisiúnta agus ar leibhéal an Aontais Eorpaigh mar theanga oifigiúil.

Dr. James Browne: Tuigim é sin.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen De réir na loighce sin, mar chuid den choincheap gur choláiste agus ollscoil náisiúnta agus idirnáisiúnta atá ann, ba chóir go mbeadh an ollscoil ag iarraidh a thabhairt le fios go dtéann an Ghaeilge agus tábhacht na Gaeilge leis an agenda sin freisin.

Dr. James Browne: Téann. Gan aon amhras, téann.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Tá cúpla ceist agam. Baineann an cheist is tábhachtaí le HR. Ní dóigh liom gur leor d'fhreagra é go bhfuil daoine san oifig HR a deir go mbeidh sé deacair. Ba bhreá liom níos mó a chloisteáil faoi sin. An bhfuil sé in aghaidh an dlí go mbeadh a leithéid de dhualgas ar dhuine cúrsa a dhéanamh nó fiú scrúdú a dhéanamh?

Dr. James Browne: Caithfidh mé níos mó eolais a fháil faoi sin ach is é mo thuairim féin go mbeadh sé an-deacair dualgas mar sin a chur ar dhuine.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Céard is brí le "an-deacair"?

Dr. James Browne: Féach ar an ról seo - ról uachtarán na hollscoile. Tá a lán le déanamh. Tá a lán éagsúlachtaí ag baint leis. Táimid ag iarraidh an duine is fearr a fháil don ról ó thaobh dul chun cinn na hollscoile agus dul chun cinn iarthar Éireann agus an tír. Caithfimid an duine is fearr a fháil.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal, ach tá sé sin ráite go mion minic.

Dr. James Browne: Tuigim, ach tá pointe agam, más féidir liom-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Is féidir, ach tá sé 8.30 p.m.

Dr. James Browne: An deacracht atá againn-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Maidir leis an gceist-----

Dr. James Browne: Níl an rogha againn. Dá gcuirfimis iachall ar dhuine Gaeilge a fhoghlaim i gceann, mar shampla, cúpla bliain, an mbeadh sé nó sí sásta teacht go dtí an ollscoil?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cén fáth nach mbeadh?

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Cén-----

Dr. James Browne: Tá mise tar éis an post a chomhlíonadh le deich mbliana anuas agus tá se fíordheacair. Bí cinnte faoi sin. Tá sé fíordheacair.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cad atá fíordheacair?

Dr. James Browne: An post atá agam; an ról atá ag an uachtarán. Tá sé an-deacair iachall a chur ar dhuine. Níl aon dabht ann. Féach ar cad atá sa reacht: "Agus é/í i mbun gnímh chun gealltanas na hOllscoile i leith na Gaeilge agus chultúr na Gaeilge a chomhlíonadh, beifear ag súil go léireoidh an tUachtarán dúthracht agus dea-chleachtas pearsanta ina c(h)uid ceannasaíochta."

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Céard is brí leis sin? "Is maith liom an Ghaeilge a labhairt deich n-uaire in aghaidh na seachtaine."

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá ceist an tSeanadóra curtha. Léigh an finné rud amach ach níor thug sé freagra ar an gceist. Chuir an Seanadóir ceist shonrach.

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé, ní raibh me páirteach sa chinneadh seo, ach an chomhairle atá agam ná nach bhfuil sé dleathach rud mar seo a dhéanamh. Sin an comhairle a fuair mé.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Comhairle dlíthiúil?

Dr. James Browne: Sin an comhairle. Beidh sé an-deacair condition mar sin a chur chun cinn.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen An bhfuil an chomhairle sin ar fáil i scríbhinn?

Dr. James Browne: Níl.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Ar lorg an ollscoil comhairle ó dhlíodóir ar an gceist sin?

Dr. James Browne: Ní dóigh liom é. No.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Jaypers. Is mór an cheist í gan chomhairle a lorg mar gheall air. Léiríonn sé sin nach ndearna an ollscoil mórán machnaimh ar an gceist.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly B'fhéidir nach bhfuil an Seanadóir sásta leis ach tá an freagra-----

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Gabh mo leithscéal. Nílim ag iarraidh a bheith mímhúinte-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly B'fhéidir nach bhfuil an Seanadóir sásta leis an bhfreagra - níl mé féin - ach sin an freagra. Ní bhfuair siad aon chomhairle dlí. Ar a laghad, tá sé sin soiléirithe.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Nuair a thiocfaidh an Bille atá foilsithe agam ar aghaidh, má cheaptar nach bhfuil sé dleathach ar ndóigh, níl aon amhras ach go mbeidh an Rialtas ag lorg comhairleoir an Ard-Aighne agus réiteoidh sé sin an cheist, ach ní chreidim é. Dá mbeadh sé sin faoi amhlaidh, ní fhéadfaí, mar shampla, coinníoll a chur ar an t-é a cheapfaí ar TG4 agus Údarás na Gaeltachta an Ghaeilge a bheith aige nó aici.

Ní thuigim an rud seo faoi dúthracht agus seo siúd. Ag deireadh an lae, is é úsáid an teanga a chruthaíonn an dúthracht. Tá an Stát seo neamhghnáthach ó thaobh chúrsaí teanga de. Bhain muid amach stádas oifigiúil oibre don Ghaeilge san Eoraip - go hidirnáisiúnta. Ní teanga de chuid na Ríochta Aontaithe í an Bhreatnais. Bhí an argóint seo agamsa le Neil Kinnock mar, neamhchosúil leis an mBreatain Bheag, i gcás na tíre seo is í an Ghaeilge an teanga náisiúnta. An rud a bhíothas sásta glacadh leis go dtí seo ná go mbeadh institiúid tríú leibhéal amháin - ollscoil amháin - sa tír a mbeadh uachtarán uirthi a bheadh inniúil ar an nGaeilge. Ollscoil amháin i dtír a deir gurb í an teanga náisiúnta. Is cuma cé mhéad duine a labhraíonn nó nach labhraíonn an teanga.

Creidim go bhfuil sé fíorthábhachtach go bhfuil Gaeilge ag uachtarán na tíre. Buíochas le Dia, bhí Gaeilge ag formhór na n-uachtarán a bhí againn go dtí seo agus ní hamháin go raibh Gaeilge acu ach bhí Gaeilge líofa acu agus feiceann muid an tionchar a d'imir sé ar an bpobal. Má cheaptar uachtarán gan Ghaeilge ar Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, cén bealach gur féidir le duine a bheith dúthrachtach? B'fhéidir go bhféadfaidís a bheith ach smaoinigh go praiticiúil ar an iliomad ócáidí poiblí ar fad a bheidh á reachtáil ag an ollscoil, ina measc, dinnéaracha bliantúla agus bronntaí céimeanna. Ní bheidh an t-uachtarán in ann labhairt i nGaeilge. Ní bheidh an t-uachtarán in ann plé le na meáin cumarsáide trí mheán na Gaeilge. Seo í an ollscoil le dualgas speisialta Gaeilge leagtha uirthi agus í ar thairseach na Gaeltachta. Chomh maith leis sin, mar a dúirt mé ar ball beag, iontóidh cuid d'obair an Acadaimh ar an mBéarla. Nuair a bheidh siad ag plé go díreach leis an uachtarán, trí bhéal nó i scríbhinn, beidh orthu é a dhéanamh i mBéarla.

Mar dhuine a bhí mar cheann ar eagraíocht sa Stát seo - an Roinn Ealaíon, Oidhreacht, Gaeltachta agus Oileán, mar a bhí ann ag an am, nó an Roinn Gnóthaí Pobail Tuaithe agus Gaeltachta - tá a fhios agam go ndearna se an-difríocht chuile uile lá ó thaobh modh iompair teanga taobh istigh den Roinn go raibh Gaeilge agamsa. Bhí cuid mhaith den Roinn ag feidhmiú go hiomlán trí Bhéarla ach, aisteach go leor, an tionchar a bhí aige ná go ndearna siadsan iarracht éigin ó thaobh na Gaeilge de agus bhí siad i bhfad níos coinsiasach i dtaobh na Gaeilge. An chuid den Roinn a bhí ag feidhmiú trí Ghaeilge, céard a rinne siad? D'fheidhmigh siad trí Ghaeilge. Fiú rudaí a bhain le hoileáin Galltachta agus mar sin de, bhí an chumarsáid ar fad trí bhéal agus i scríbhinn i nGaeilge. Éinne a deir liom nach ndéanfaidh sé aon difríocht do sheasamh na Gaeilge san ollscoil ó lá go lá agus go siombalach agus go náisiúnta, ní dóigh liom go dtuigeann sé nó sí siceolaíocht teanga.

Tá an-díomá orm faoin gcinneadh atá déanta ag an ollscoil. Ar ndóigh, anois beidh ar Thithe an Oireachtais breithiúnas a dhéanamh air seo. Má cheapann siad gur cás sách tromchúiseach é, beidh deis acu rudaí a chur ina gceart nó freagra a iarraidh ar na pointí seo. Táimid an-deireanach anocht ach beidh an deis sin ann rudaí a chur ina gceart. Caithfimid breathnú ar institiúidí tríú leibhéal san iomlán agus san uileag le chéile agus, déan cinnte, má cheapann Tithe an Oireachtais gur le leas náisiúnta na tíre é - ní leas na hollscoile atá i gceist anseo ach leas náisiúnta na tíre - beidh orainn an cinneadh sin a dhéanamh, agus déanfaidh muid é.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil an Teachta Moynihan chun fanacht nó teacht isteach anois?

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Tá cúpla ceist agam faoi na cruinnithe a bhí ag an ollscoil. Bhí sraith cruinnithe idir Mí na Samhna agus Mí Feabhra. Ceithre chruinniú a bhí ann. An cruinnithe speisialta ar an ábhar seo nó an gnáth-chruinnithe míosúla a bhí ann?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Meascán a bhí ann.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Cén meascán?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Sílim go raibh dhá chruinniú speisialta againn agus ceann eile de chuid an choiste sheasta. Más buan mo chuimhne, bhí dhá cheann eile de chuid an údaráis féin. Sin ceithre nó cúig chruinniú san iomlán. Agus mé ag díriú ar an méid atá ráite ag an Teachta Ó Cuív-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil an Teachta Moynihan críochnaithe?

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Bhí an dhá cheann speisialta agus bhí na gnáth-chruinnithe eile ina raibh sé mar mhír sna cruinnithe sin. Ar mhair na cruinnithe sin ar feadh i bhfad?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Mhair dhá nó trí cinn ar feadh, b'fhéidir, cúig uaire an chloig nó níos mó.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan An iad sin na cinn speisialta?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Yes. Cé go raibh an t-ábhar cainte seo ar an gclár oibre chomh maith le rudaí eile, tugadh i bhfad níos mó ama don rud seo i gcomparáid leis na rudaí eile.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ag cén cruinniú a deineadh an cinneadh?

Deputy James Browne: Information on James Browne Zoom on James Browne An cruinniú deireanach.

Mr. Gearóid Ó Conluain: An cruinniú deireanach. Bíonn sé ghnáth-chruinniú de chuid an údaráis ar siúl i rith na mbliana. Achan dara mí, bíonn cruinniú den saghas sin ann. Más gá aon rud eile a phróiseáil roimh na cruinnithe sin, is féidir cruinniú speisialta a ghlaoch. Sin mar a dhéantar rudaí a phróiseáil san ollscoil.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Ag an gcruinniú i Mí Feabhra agus ní cruinniú na Samhna-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Sílim go bhfuil cuid de na comhaltaí ar mhíthuiscint faoi conas mar a láimhsíonn an t-údarás a chuid gnóthaí. Nuair atá reacht le cur os comhair an údaráis, caithfidh an reacht sin dul os comhair an údaráis faoi dhó. De ghnáth, bíonn dhá mhí idir an dá chruinniú. Cén fáth go ndéantar sin? Déantar an chéad léamh ar an reacht ag an gcéad chruinniú. Bíonn fáil ag na baill ag an gcruinniú sin athruithe a mholadh agus leasuithe a chur ar aghaidh. De ghnáth, glactar leo agus déantar an reacht a athdhréachtú. Ina dhiaidh sin, caithfidh sé dul os comhair na comhairle acadúla - na hollúna, i ndáiríre. Tá daoine eile ann ach na hollúna i ndáiríre atá i gceist. Caithfidh siadsan an rud a phlé.  Caithfidh siadsan a gcuid díospóireachta a dhéanamh. Arís, tá sé de phribhléid acu agus de cheart acu moltaí nó leasuithe eile a chur chun cinn arís. Ina dhiaidh sin, nuair a dhéantar é sin a mheá agus a thabhairt isteach san áireamh, téann sé thar n-ais go dtí an t-údarás don dara léamh. Má ghlactar leis an dara léamh ag an bpointe sin, déantar an reacht a faomhadh nó a dheimhniú agus ansin cuirtear séala na hollscoile leis. Nuair a chuirtear séala na hollscoile leis, bíonn aird na hArd-Chúirte ar an reacht. Is ionann an reacht agus reachtaíocht don ollscoil.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ag an gcéad chruinniú i mí na Samhna, ar tógadh cinneadh i bprionsabal?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Yes.

Dr. James Browne: Déanadh cinneadh roimhe sin an rud a phlé.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Déanadh cinneadh roimh-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Mar is eol dom-----

Dr. James Browne: An rud a dhéanfaidh mé, más mian leis an-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal. Dúirt na finnéithe gur tharla sé seo idir mí na Samhna agus mí Feabhra. Táimid go leír tuirseach anois. Cuireadh ceisteanna maidir leis an gcruinniú ag a rinneadh an cinneadh seo. Thug na finnéithe léargas dúinn ar an bpróiseas.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Yes.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay. Nuair a tháinig an t-uachtarán isteach, dúirt sé go raibh cruinniú roimhe sin. Ar tharla sé sin roimh mí na Samhna?

Dr. James Browne: An eolas atá agamsa-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Caithfimid bheith an-chúramach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Sea.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Ba cheart dúinn plé a dhéanamh ar céard is brí le cinneadh. Is ionann cinneadh nuair atá an cinneadh deimhnithe.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá a fhios againn é sin.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Níor tharla sé sin go dtí mí Feabhra.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tuigim. Chuir an Teachta Ó Cuív ceist. D'iarr sé an glacadh leis an gcoincheap roimh na cruinnithe seo atá luaite ag na finnéithe ó mí na Samhna go dtí mí Feabhra. An raibh cinneadh maidir leis an gcoincheap? An glacadh leis an gcoincheap roimh-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Cuirfidh mé mar seo é. Bhí sé an-soiléir ón chéad cruinniú a luaigh mé i mí na Samhna-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Mí na Samhna.

Mr. Gearóid Ó Conluain: -----go raibh tromlach an údaráis i bhfábhar an chinnidh a rinneadh ina dhiaidh sin, i mí Feabhra.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ceart go leor.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Cén uair a cuireadh an dréacht-reacht chun cinn? Ag cén cruinniú-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: I mí Eanáir-----

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív I mí na Samhna, rinneadh cinneadh go ndéanfaí an rud a leasú, ach cén uair a cuireadh chun cinn an dréacht-reacht a leag amach go gcaithfeadh an t-uachtarán bheith báúil agus tiomanta don Ghaeilge agus chuile rud mar sin? Cén uair a cuireadh é sin i dtosach báire faoi bhráid-----

Mr. Gearóid Ó Conluain: Ar an 15 Nollaig.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tar éis na reachta.

Dr. James Browne: Níl sé sé sin fíor. B'fhéidir gur cheart dom rud a dúirt mé níos luaithe a mhíniú. Mar is eol dom, bhí cruinniú ag an údarás faoin uachtaránacht. Bhí díospóireacht ag an gcruinniú sin agus, de réir mar a thuigim, rinneadh cinneadh go gcuireadh an tUasal Ó Conluain dréacht-reacht ar fáil don chéad chruinniú eile - cruinniú mí na Nollag. Rinne sé dréacht den reacht.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Yes.

Dr. James Browne: Chuir sé os comhair-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní raibh baint ar bith ag an Dr. Browne leis an bpróiseas seo.

Dr. James Browne: Ní raibh-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay.

Dr. James Browne: -----ach tá a fhios agam-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní raibh baint ar bith ag an Dr. Browne leis an bpróiseas atá soiléirithe ag an Uasal Ó Conluain, a mhair ó mí na Samhra go dtí mí Feabhra.

Mr. Gearóid Ó Conluain: Déanfaidh mé é sin a dheimhniú, más mian leis an gcoiste, agus cuirfidh mé nóta chuig an gcoiste.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Good. An bhfuil an Teachta Ó Muimhneacháin críochnaithe?

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Tá. Tá mé sásta.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil an Teachta Ó Cuív ag iarraidh teacht isteach don uair dheireanach?

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Níl. Tá mise réidh.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ba mhaith liom ceist a chur ar an uachtarán. Chuala mé an míniú a thug na finnéithe dúinn níos luaithe maidir leis an folúntás atá ann le trí bliana anuas. Níor thuig mé é. Ní thuigim, i ndáiríre, cén fáth go bhfuil folúntas do phost an ollaimh le Gaeilge in ollscoil dátheangach i gcathair dhátheangach fós ann tar éis trí bliana. Cén fáth nach bhfuil ollamh ceaptha ag an ollscoil? Thug mé ón méid a bhí le rá ag an tUasal Ó Braonáin go raibh tréimhse déine i gceist agus go raibh an Ghaeilge thíos dá bharr. Tá fondúireacht phríobháideach mhór in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, maidir le hairgead a thabhairt amach. Ar smaoinigh an ollscoil riamh ar an airgead ón fondúireacht a úsáid le haghaidh an Ghaeilge i gcomhthéacs na fulaingthe a bhí i gceist ó thaobh na géarchéime de. Tá dhá cheist curtha agam.

Dr. James Browne: Tá mé ag iarraidh freagra a thabhairt don Chathaoirleach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Go raibh maith agat.

Dr. James Browne: Níl aon ról ag an Galway University Foundation i rudaí mar seo.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay.

Dr. James Browne: Tá tosaíochtaí ag an bhfondúireacht. Déanann sí iarracht airgead a fháil don ollscoil chun na tosaíochtaí sin a chur chun cinn.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tosaíochtaí oideachasúla.

Dr. James Browne: Baineann siad le hoideachas agus le taighde. Chun an fhírinne a rá, bhain an chuid is mó den obair a bhí idir lámha ag an bhfondúireacht go dtí seo le foirgnimh a chur ar fáil don ollscoil. Tá tosaíochtaí den tsórt sin acu. Ní bhíonn seans acu airgead a fháil chun gnáthphoist a mhaoiniú. Ní dóigh liom go mbeadh sé cóir nó ceart-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Níl mé ach ag cur ceist maidir leis an bhfondúireacht.

Dr. James Browne: Tuigim é sin. Ní dóigh liom go bhfuil aon ról ag an Galway University Foundation-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Níor ceapadh duine breise san ollscoil riamh ón airgead a chuireann an fhondúireacht ar fáil.

Dr. James Browne: Níl sé sin fíor.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Níl ann ach ceist.

Dr. James Browne: Oibríonn an Galway University Foundation ar bhonn margin of excellence, mar a tugtar air. Níl bhíonn an fhondúireacht ag iarraidh airgead nó maoiniú a fháil do ghnáthphoist san ollscoil. Táimid in ann na poist sin a mhaoiniú.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ní dóigh liom go bhfuil, ós rud é go bhfuil an folúntas seo fós ann. Thuig mé ón méid a dúirt an tUasal Ó Braonáin liom - go raibh déine i gceist agus go raibh cinneadh déanta - go raibh easpa airgid nó easpa acmhainne i gceist. Ba mhaith liom ceist shimplí a chur. Má tá an ollscoil dáiríre faoin Ghaeilge, cén fáth nach raibh ollamh ceaptha roimhe seo? Conas is féidir leis an ollscoil folúntas den tsórt seo a fhágáil in áit? Ba cheart go mbeadh an duine seo i gceannas. Fágfaidh mé ceist na fondúireachta ar leathaobh.

Dr. James Browne: Déanfaidh mé iarracht an cheist sin a fhreagairt.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Más é do thoil é.

Dr. James Browne: Mar a dúirt mé cheana, nuair a bhíonn a leithéid d'fholúntas le líonadh san ollscoil, tá sé mar pholasaí ag an ollscoil próiseas athbhreithnithe a dhéanamh. Rinneamar é sin tar éis d'Ollamh na Gaeilge éirí as oifig. Rinneamar an rud sin agus fuaireamar an chomhairle sin. Tar éis sin, tháinig béim nua isteach i nDámh na nDán. Caithfidh mé a rá freisin go bhfuil fadhb ag Dámh na nDán ós rud é go bhfuil líon na mac léinn atá ag freastal ar an ndámh sin ag titim. Bhí ar Dhámh na nDán athbhreithniú a dhéanamh ar an méid a dhéanfadh sé ó thaobh na folúntais a bhí acu. Rinne siad an cinneadh an post seo a líonadh agus fógraíodh an folúntas.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cén uair a tharla an t-athbhreithniú?

Dr. James Browne: Tharla an chéad athbhreithniú tar éis do Ghearóid Denvir éirí as a phost. Nuair a tháinig Déan nua isteach, rinne sé athbhreithniú ar an gceist seo freisin.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cén toradh a bhí ar an gcéad athbhreithniú?

Dr. James Browne: Dúradh linn gur cheart an post a líonadh-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ag an am sin?

Dr. James Browne: -----agus straitéis don Ghaeilge i Scoil na Gaeilge na hollscoile a chur chun cinn.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Moladh tar éis an chéad athbhreithniú gur cheart an folúntas a líonadh.

Dr. James Browne: Sea.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay. Go raibh maith agat. Cén bhliain inar tharla sé sin?

Dr. James Browne: Níl a fhios agam.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabh mo leithscéal, ach tá sé tábhachtach.

Dr. James Browne: Cathain a d'éirigh Gearóid Denvir as oifig?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Trí bliana ó shin. Tá mé ag ceapadh gur tharla sé seo i mí Feabhra nó mí an Mhárta 2014, ach ní fhéadfainn dul i mbannaí air. Tháinig an grúpa athbhreithnithe le chéile go gairid tar éis don Ollamh Denvir dul ar scor. Is dóigh liom nach ndearna siadsan mórán moill ó thaobh tuairisc a chur ar fáil. Sílim gur in earrach na bliana 2014-----

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Níl mé ag caint faoi lá nó mí nó aon rud mar sin. Cén uair a rinneadh an moladh an folúntas a líonadh?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Moladh i dtéarmaí cothromaíochta sa choláiste nach líonfaí postanna oiliúnachta eile thart ar an am céanna. Ar bhealach, sa chaoi a n-oibríonn an chóras anois, ní dhéantar talamh slán go líontar postanna sinseareacha go huathoibreach. Caithfear cás a chruthú le go ndéanfaí moladh i bprionsabal go líonfaí an post. Is dóigh liom gur cuireadh athrú leis ionas go mbeadh straitéis ag dul leis an gceapachán féin.  Tá sé réasúnta coitianta go mbeadh cás gnó le réiteach.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Mar a tharlaíonn, tá aithne agam ar an iar-ollamh mar d'fhásamar aníos le chéile i mBaile Átha Cliath.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Ceisteanna ag an am seo, le do thoil.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Bhí a fhios agam, agus caithfidh go raibh a fhios ag na finnéithe, go raibh sé le dul in aois an phinsin trí bliana ó shin. Cuireann sé an-iontas orm nach raibh an t-athbhreithniú déanta. Cén fáth nach raibh an t-athbhreithniú déanta? Is í sin an chéad cheist. Ní éirí as tobann a bhí i gceist.

Dr. James Browne: Tuigim é sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ba cheart go mbeadh an ollscoil réidh leis an bhfolúntas a líonadh an lá ar tháinig sé amach as an jab, mar a dhéantar le Ard-Rúnaí Roinne ag an leibhéal is airde sa Stát. Tá ceist eile agam. Cé mhéad ollamh le Ghaeilge atá san ollscoil?

Mr. Gearóid Ó Conluain: Beirt.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá mé ag caint faoin nua-Ghaeilge. Ceann amháin, an ea?

Mr. Dónall Ó Braonáin: Ní dóigh liom go bhfuil beirt sa nua-Ghaeilge.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá ollamh amháin ag an ollscoil sa nua-Ghaeilge.

Mr. Dónall Ó Braonáin: Is é an folúntas atá fógraithe faoi láthair ná an t-ollamh bunaithe. Is grád ardaithe céime atá san ollúnacht phearsanta. Ní dóigh liom go bhfuil aon ollamh pearsanta le nua-Ghaeilge ann faoi láthair. Tá ollamh bunaithe le sean-Ghaeilge ann, ach tá mé cinnte nach bhfuil aon ollamh pearsanta le nua-Ghaeilge ann.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An bhfuil na finnéithe ag rá linn i ndáiríre go raibh Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, ag brath ar an ollscoil a fhágáil gan ollamh a bheith ann go praiticiúil - is cuma céard a thabharfar air - a bheadh ag plé leis an nua-Ghaeilge? Má tá, caithfidh mé a rá go bhfuil an cheist seo ag éirí níos measa chuile nóiméad. Ba cheart gur done deal a bheadh ann, i ndúiche Uí Chadhain, go mbeadh ollamh le nua-Ghaeilge san ollscoil. Is dóigh liom go bhfuil an scéal seo ag dul chun donais an t-am uilig.

Dr. James Browne: Míneoidh mé an modh oibre atá ag an ollscoil nuair atá duine ag dul ar scor, go háirithe duine a bhí ceaptha mar ollamh. Déanaimid athbhreithniú tar éis don duine a bheith éirithe as oifig.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Nach droch-chleachtas é sin?

Dr. James Browne: Ceapaim gur dea-chleachtas é. Tá sé thar a bheith tábhachtach go mbeimid in ann athbhreithniú a dhéanamh - gan ollamh a bheith ann - ar an méid atá ag tarlú san ollscoil.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Nach mbeadh sé i bhfad níos fearr é a dhéanamh-----

Dr. James Browne: Tá sé deacair é sin a dhéanamh má tá an t-ollamh fós sa phost.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Níl a fhios agam.

Dr. James Browne: Is é sin an cleachtas atá againn. Tá sé mar an gcéanna liomsa i gcomhthéacs an uachtarán nua. Níl ról agam sa phróiseas sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Tá a fhios agam. Nach gceapfar uachtarán nua an lá a rachfaidh an Dr. Browne ar scor?

Dr. James Browne: Tá an ceart ag an Teachta, ach níl aon ról agam ann.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cé mhéad ceapachán a bhí ann le linn an tréimhse sin? B'fhéidir go mbeidh na finnéithe in ann teacht ar ais chugainn leis na sonraí sin.

Dr. James Browne: Ní raibh a lán ceapacháin ann.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Is fiú cur san áireamh gur ollscoil faoi leith maidir leis an nGaeilge atá i gceist. Pé scéal é, tá an clog ag breith orainn. An bhfuil an Seanadóir Mullen sásta go leor?

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Tá. Gabhaim buíochas leis na finnéithe.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Gabhaim buíochas leo freisin. Tá siad an-fhoighneach.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Tá mé sásta leis na freagraí atá faighte agam, ach níl mé sásta leis an gcinneadh.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Nílimid sásta leis an gcinneadh, ach táimid an-bhuíoch gur tháinig na finnéithe os ár gcomhair agus gur thug siad cur i láthair dúinn. Tuigim go bhfuil siad chun teacht ar ais chugainn le rud éigin.

Dr. James Browne: Gheobhaidh mé an sceideal ama - sceideal na gcruinnithe - don choiste ionas go mbeimid beacht faoin gceist nach bhfuilimid 100% cinnte faoi.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Okay.

Dr. James Browne: Tá mé sásta é sin a admháil.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An gheobhaidh muid nóta ar an bpróiseas freisin?

Dr. James Browne: Tá mé ag caint faoi nóta ar na cruinnithe.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív An mbeidh cruinniú príobháideach againn anois?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Beidh. Tá an fhoireann tuirseach. Tá rud amháin le déanamh againn. Gabhaim buíochas leis na finnéithe arís.

  The witnesses withdrew.

Gnó an Chomhcoiste

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Leanfaimid ar aghaidh i seisiún poiblí. Níl mórán eile le déanamh againn. Tá a fhios agam go bhfuil an nádúr ag glaoch.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Ní hé go bhfuil sé ag glaoch, ach go bhfuil sé ag screadaíl.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá tú ceart go leor.

Senator Rónán Mullen: Information on Rónán Mullen Zoom on Rónán Mullen Fanfaidh mé.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly An bhfuil na miontuairiscí aontaithe? Aontaithe. Caithfimid déaileáil le píosa comhfhreagrais faoi leith. Tháinig litir isteach maidir leis an scrúdú cainte don teastas sóisearach. Ní bheidh deis againn é a phlé anois, ach cuirfidh mé ar an gclár oibre é don chéad chruinniú eile. An bhfuil baill an choiste sásta leis an moladh sin? An bhfuil siad sásta an comhfhreagras go léir a nótáil? Níl a lán ann. Tá súil agam go bhfuil siad go léir ar an eolas maidir leis an turas go hÁrainn. Ceart go leor.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ba mhaith liom rud práinneach a ardú roimh deireadh an chruinnithe. De bharr tuarascáil an Choimisinéara Teanga, ba mhaith liom a moladh go ndíreofaí don Aire Stáit, an Teachta Kyne, teacht isteach anseo láithreach le ceisteanna a fhreagairt. Mar shampla, cén fáth nach bhfuil na rialacháin agus na pleananna á ndéanamh?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Déanfaimid é sin.

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ba cheart dúinn é sin a dhéanamh mar obair phráinneach.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá an Teachta ag moladh gur chóir dúinn cuireadh a thabhairt don Aire Stáit teacht isteach go práinneach maidir le tuarascáil an Choimisinéara Teanga. Beidh an chéad chruinniú eile tar éis na Cásca ar aon nós. Tá sos beag againn. An bhfuil aon rud eile le déanamh maidir leis an cur i láthair a thug lucht na hollscoile dúinn inniu?

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Ní dóigh liom go bhfuil. Is dócha go mbraitheann chuile rud ar an bhfuil Tithe an Oireachtais sásta glacadh leis. Muna bhfuil, ní féidir tada a dhéanamh.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Cad mar gheall ar litir a sheoladh chucu arís?

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Tá an post fógartha, nach bhfuil?

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly Tá.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Cén amchlár atá i gceist?

Deputy Éamon Ó Cuív: Information on Éamon Ó Cuív Zoom on Éamon Ó Cuív Deireadh na bliana.

Deputy Aindrias Moynihan: Information on Aindrias Moynihan Zoom on Aindrias Moynihan Is dócha go bhfuil go leor ama againn.

Chairman: Information on Catherine Connolly Zoom on Catherine Connolly All right. Is mian liom deireadh a chur leis an seisiún poiblí. Beidh cruinniú sciobtha againn i seisiún príobháideach.

  The joint committee went into private session at 8.57 p.m. and adjourned at 8.58 p.m. sine die.


Last Updated: 04/13/2017 05:01:18 AM First Page Previous Page Page of 2 Next Page Last Page